პროლოგი

1

მეფესა ქართლის ცხორება ებძანა გალექსულობით,

ზოგი რუსთვლისა ბაასი, კახთ მეფის საქმე სრულობით,

ხან ლხინი, შვება, სიამე, ხან ვარდი დანასრულობით:

სიბრძნე, ხმალი და ომები, სიკვდიდმდე აღსასრულობით.

მეფის არჩილისადმი

2

მეფევ, სიბრძნით აღსავსეო, ხელმწიფეთა პირმშოვ შვილო,

ღრმის სიტყვისა ამომცნობო და ძნელისა გამადვილო;

"ცოტა სიტყვა განმიმარტე", გებრძანა თუ: "ჩემო ჩრდილო,

შენ, სიბრძნისა ვერ მიმწთომო, მაგრა რიტორთ კაცთა ზრდილო!"

3

ამ ამბისა განმარტებით არა გქონდა მოხსენება,

ვით გაუწყრა მოურავსა, მეფეს ანუ ვით ენება;

საქართველოს დასუსტებას მით ბელიარ ექენება;

ამ ქვეყნისა შიგნით რევას ზოგს ოცნებით ეჩვენება!

კარი პირველი

4

ქრცხილვანს იდგა მეფე შვებით, მას გვერც ახლდა მოურავი,

იშვებენ და იხარებენ, ქარი უქრის მათ არავი,

მტერი ყველგნით შეაშინა, ომის იყვნენ არ მზარავი,

ავი ენა ამათ გაჰყრის, ქვეყნისათვის ეს არ ავი.

5

სამნი კაცნი მოურავთან მოვლენ სიტყვის მოხსენებად,

პირველ ჰკადრეს: "სახელისა ჩვენ შენისა ვართო ქებად,

გაგიცხადებთ ხვაშიადსა, ჭირთა ჭირზე მოსავსებად,

მაგრა ფიცს გთხოვთ, არვის უთხრა, არ შევიქმნათ გაცხადებად."

6

მან მიუგო: "რას ფიცსა მთხოვთ, ან რისა ხართ ნეტარ მთქმელი?

გამიცხადეთ, თუ რა მოჰხდა, ახლარამ თუ ანუ ძველი,

კარგს მეტყვით თუ საზიანოს, ლხინით ვარ თუ ცრემლთა მღვრელი,

გულში არა ჩამაჩნია, მეფის მტრის ვარ მე მომსვრელი!"

7

მათ უთხრეს, თუ: "ვერ გიამბობთ, თუ არ მოგვცე მართლა ფიცი.

წიგნი მოგვეც საფიცრისა, დაბეჭდე და დაამტკიცი,

თვარემ გითხრათ, მიგვცე ხელთა: "ამან მითხრა, მე ეს ვიცი!"

ჩვენ დაგვხოცონ, თუ გარდავრჩეთ, ვერ ვიშოვნოთ ანამტკიცი!"

8

დაღონდა, გულში ესე თქვა: "ნეტარ შევჰფიცო რისათვი,

წიგნი მიმეცეს ფიცისა ცუდის სიტყვისა თქმისათვი,

მეფე ხომ არას მიწყრება, არც მოყვრის, არცა ძმისათვი.

ეგება მე სულ შორს ვიყო, მეუბნებოდენ სხვისათვი."

9

ბევრი ეუბნა, არ უთხრეს, ვირემ არ მისცა ფიცია,

მაშინღა ჰკადრეს: "სიკვდილი შენი ხვალ დანამტკიცია! "

ერთმან თქვა: "მოღალატენი უთუოდ მართლა ვიცია!"

რა მესმა, იქივ შევსწუხდი, მე თავსა ხელი მიცია!

10

ჰკითხა: "ნეტარ რასთვის მამკვლენ, ანუ ჩემგან რა მომხდარა,"

კაცს რომ ბევრი კარგი უყო, ჭირნახული ქვე წამხდარა,

რომ არ აგყვე, სიზმრის ნახვა ბევრჯელ სადმე კვლავ ამხდარა.

მზეჭაბუკ და გმირი როსტომ ღალატითა გარდამხდარა!

11

ზოგს ყმას გაენდო, ზოგზოგთან კაცი გაგზავნა მალები,

ქაიხოსროს და იესეს უთხრა: "გული გაქვთ სალები,

რასათვის მამკლავს, გასინჯეთ, თქვენგნით მქონია ძალები,

კარგისთვის კარგი ეს არის, იცით, რა დავსდევ ვალები?"

12

მათ უთხრეს: "ნუ დაიჯერებ, არა გავს სიტყვის მსგავსება,

ზოგთ უნდა გარდაკიდება, ქართლის ჩხუბითა ავსება;

შენ რომ არ იყო, დღეს ქართლსა მიხვდება სანთლის დავსება.

მთვარე დაცხრების ჩვენ კერძი, აღარ ყოს პირის გავსება!"

13

კვლავა ნახა ისივ კაცნი, იმავ სიტყვას მეტყველებდეს,

მოახსენეს: "დაიჯერე, ვირ შენს შუქსა დაავსებდეს,

მოგკვლენ, სისხლსა დაგიღვრიან, ზოგნი თასსა აავსებდეს,

რაკი მოგკვლენ, სოფელს გავლი, სიკვდილს შენსას ვინ ეძებდეს?"

14

თქვა: "ვერ ვხედავ ამ საქმესა ჩემთვის რასმე კარგა მხედად,

სამსახურის საპასუხოდ მე ეს მამცა ეტლმან ბედად,

შვილიშვილის დასადგინად, სანატრელად ან იმედად,

აწ რაცა ხამს, მე იმას ვიქ, თქვენ რა გითხრა სიტყვა ყბედად!"

15

ჰკითხა კიდევ: "რა სიტყვა თქვეს, რად სწრაფობენ ჩემად

მკვლელად?"

მათ უთხრეს თუ: "ის შეიქნა ლუარსაბის სისხლთა მღვრელად;

კვლავ: მან ჯარი დაიხვია, არ ეტევის მინდორს ველად;

თავს არ გვიდებს საპატრონყმოდ, წყალობისა არ მადლმხდელად."

16

თქვა: "მამაცისგან ცუდია, თუ მუდამ რაცხავს შიშებსა,

ვინც რომე უწინ მირჩივა, ვიცი, მამიგებს იშებსა,

მითხრეს, გონიას რას ეძებ, შერთვია ზღვათა ქვიშებსა,

კაცს განუცდელსა სოფელი, იცით, რომ არ გაუშვებსა?".

17

მეფემ შეგვიტყო ჩურჩური, გაყენ და გამოყენება;

ებძანა: "რა გაქვთ საქმენი, სიტყვას არ უნდა ყენება!"

ვჰკადრე: "ამჟამად არვისგან მკვდარი არ აეყენება,

თავს ღალატითა ვერ მოვჰკლავ, ამისი ნუ გაქვს წყენება!

18

მეფევ, თქვენ იცით, ტარიელს რამაზის სიტყვის თქმანია,

მან მოარჩინა სიკვდილსა, თვარ იყო დასანთქმანია,

რა წიგნი მისცა მას კაცსა, პირობა, რა აღთქმანია,

მეც მითხრეს ჩემი სიკვდილი, აწ რაღა უკუთქმანია?"

19

ავალიშვილი დომენტი, ჭკვიანი კაცი, მროველი,

მას ვჰკადრე, ”თქვენ დაისაჯე, მეფესთან ამას მოველი,

ეს ჰკადრე: ”რა დავაშავე, ვიყავ ხლმით ბევრის მშოველი,

თქვენც კარგა მაპატივებდი, - ცა წყალობითა მთოველი!”

20

მივიდა, მეფეს შეჰკადრა: "ნუ გაქვს სიტყვისა წყინება,

მეფეო, ის ვჰქენ საქმენი, რაც თქვენმან გულმან ინება,

რისთვის გამხადე მტერთ გულად, რად მეც ცრემლისა დინება?

შენთვის რამდენჯერ ხლმის ვადა გლახ ჩემმან ხელმან ინება!"

21

მეფემ ბძანა: "ეგე საქმე არ გავლია ჩემსა გულსა,

ვინ მოგკვლევდა, რასა ჰქვიან. მომდგომსა და ჩემს ერდგულსა,

ნამსახურსა თავგაწირვით. კვიპაროზსა სწორად რგულსა,

ვინც რომ გითხრა ეგ ტყუილად, შევიქ დამწვარ დადაგულსა!

22

მაგის მთქმელი არ იქნების, იგი კაცი თუ არ მამცე,

მამული და სამყოფელი სრულ უკლებლად ახლავ გავსცე,

იავარ ვჰყო სამყოფთაგან, თავსა ზარი მაშინ დავსცე.

შენით მინდა მე ლაშქრობა, ნაღარას და საყვირსა ვსცე!"

23

ესე სიტყვა მოუტანა, მეფე მართლობს მეტად თავსა!

"დამიჯერე, ასრე შორს არს, ვით არ შევა სპილო ნავსა!"

ერთხან ჩავჰყევ, არ დავჰკარგავ, ჩემს ჭირნახულს შევიქ ზავსა,

იგი კაცნი კვლავ მოვიდეს, მე მეტყოდეს სხვას იგავსა.

24

მითხრეს: "ერთხელ კიდევ მორჩი სიკვდილსა და ღალატობას.

ჩვენ ნუ გაგვცემ, თვარ დაგვხოცენ, შენ მიხვდები ფიცის გმობას,

დაგვიჯერე, ნუ მოელი მეფისაგან ხვალ დანდობას,

ლუარსაბის სიკვდილს გადებს, სულ ამას იქს სიტყვის თხრობას."

25

კიდევ გავგზავნე მროველი, ვაახელ მოციქულები:

"მე მთქმელთა კაცთა ვერ მოგცემ, გინდა რომ შემქნა წყლულები,

ლუარსაბ მეფის სისხლს მადებთ, გაქვთ სადმე სიტყვა თქმულები,

მაგრა თავიდამ შეგკადრო, თუ თქმადღა შემრჩეს სულები!"

26

მეფეს ებძანა: "აწ გითხრა სიტყვა უცთურად მთელია,

ქვეყანამ იცის, შენ იყავ მისის სისხლისა მღვრელია,

მაგრა მას მიხვდა სუფევა, ანგელოზნი ჰყავს მცველია;

ამჟამად ისრე არვინ არს წამების გარდამხდელია!

27

მაგრა მე მის სისხლს არ ვეძებ, შენ იყავ შენთვის მჯდომარე!"

რა ესე მესმა, შევიგენ, ვჰთქვი: "არის ჩემზე მწყრომარე,"

მოციქულთ უთხარ: "ვყოფილვარ მე სადმე ცუდათ მშრომარე,

მეფეთ ტახტისა მაქცევი, არა თუ შემამკობარე! "

კარი მეორე

28

შევსთვალე: "მეფევ, ისმინე ეს სიტყვა გათავებამდი,

მეფეს ლუარსაბს როს ვახლდი, ვით ვიყავ მისად ქებამდი;

ოცის წლის მამამ მიმართვა, ის იყო ცამეტებამდი,

უწინაც მაპატივებდა სამუდმოდ გვერცა ხლებამდი.

29

ხანი რამ გაჰხდა, მოვიდა ამბავი ლაშქართ ყრისანი,

თათარხნის შემოგროვება, თრიალეთს გარდმოსვლისანი,

მან იარალის უბძანა: "შენ იცი შეყრა გზისანი,

თან ზაქარია წამოგყვეს, ყმანი არ გინდა სხვისანი!

30

გზანი დაცევით, თქვენ ქენით კარგრიგად ყარაულობა,

თუ ჯარი ნახოთ, — გვაცნობეთ. ნუმცა ჰქნათ თავის წყლულობა!"

მათ ვერა უგრძნეს ლაშქართა, ქნეს სხვას გზას გაპარულობა,

ბოლოს მათგანვე მოიკლნეს, ქრისტეს შესწირეს სულობა!

31

მათ თრიალეთი გარდმოვლეს, თან აჰყვნენ მანგლისელები,

ზოგნი ნამგლითა მოსდევდეს, ზოგთ ხელთა ჰქონდა ცელები;

კველთა, ოძისი დადაგეს, არა ჰყვა შემნახ-მცველები,

მეფის სვიმონის ხლმის ქნევა, თურმე, არ ახსონსთ ძველები!

32

კველთას თევდორე შეიპყრეს, მცოდნე და კარგი მღვდელია,

ლახტითა სცემდეს: "წაგვიძეხ, გზა რომელ გარდამსვლელია?"

ერიქალზედან ავიდნენ, ხუცესი წინწინ მვლელია;

აწ ნახეთ, როგორ მოუა, რის ჭირის გარდამხდელია!

33

გოსთიბის თავს რომ მოვიდეს, ჯერ არ ჩაევლოთ სულებით,

უთხრეს: "მეფეზე მიგვიძეხ, უკან მოგყვებით სულებით."

ორს კაცს ეჭირა მხარ შეკვრით, ხელი ხელზედან სულ ებით,

მღდელმან გულში თქვა: "მე მამკლან, არ დავიკარგვი სულებით!"

34

ეს განიზრახა: "მეფეზე მიუძღვე ჩემის შიშითა,

თან დავიდევნო ლაშქარი, უმრავლე ზღვისა ქვიშითა;

ესენი ფაფარუჭობდენ გახარებით და იშითა,

არვინ დავრჩებით უკვდავათ, ვინც რომ დედითგან ვიშვითა!"

35

ერთაწმინდაზე ჩაუძღვა, გზა ჩავლო ქვენადრისანი,

ცხირეთზედ დიაღ შორს დარჩა, მხარი ვლო სხვის სამძღვრისანი,

მღდელს თავი გააგდებინეს, წამებით სისხლთა ღვრისანი,

მაშინ ერთ კაცად კმარიყო, რაც ვნახე ჩემის ძმისანი!

36

მეფე ცხირეთს ბძანდებოდა უგრძნაულად, მოსვენებით,

მეც გვერც ვახლდი, იგ მწყალობდა სიკეთით და თავის ნებით.

გარდმოვხედე, სულ მოიცვეს დაბლა მხარი, ვიქმენ ვებით,

გულსა უთხარ: "მე ქართველნი მათ შევაბა კაის ცნებით!"

37

მეფეს ვჰკადრე: "ნუ დაიძვრი, დამაცალე შვიდს ჟამს ჯერე,

რაცა გკადრო, ის ისმინე, სიტყვა ჩემი დაიჯერე,

შენს წინ მოვჰკვდე უსაცილოდ, ფიცი ჩემი ეს იჯერე,

სარდრობით და კაის საქმით, ნახავთ, ვითა შევაჯერე!"

38

დამიჯერა, მეფე დადგა, მე კავთისხევს ვიწყე რბენა,

ბარათიანთ ვის შეეტყო, მათ დაიწყეს კვლავ მოდენა,

ვინც ვიპოვე შევაგროვე, ოთხასი ვჰთქვა ან რამდენა? —

ღვთით მოხდომა დავანანო, მათ ცოლთა ქნან ცრემლთ მოდენა.

39

დელუმაჰმადხანს ვაცნობე: "წამოდი, მალე ირები,

მალ მოგვეშველე, შეგვექნა დღე რამე გასაჭირები,

ნუ გაგვიდრკები, აქამდი ჩვენ ერთად გვქონდა პირები! "

არვინ დავაგდე, საომრად მოდიან ჯოხით გზირები.

40

მეშვიდეს საათს მეფესთან მოველ, მოვხვივე ჯარია,

აწ ნახავთ, როგორ შევიქმენ თავისა გამსაჯარია,

ზაზა ციციშვილს იცნობდით, როგორ გულ სრული არია,

მას გვერც ვიახელ, მრავალი კაცი შეჰვქმენით მკვდარია!

41

ნიაბთ ბოლოს სხერტა ჰქვიან, არის რამე მცირე ჭალა,

ზაზას ვახლდი, იქ წინ დავხვდით, გული გვაქვს და მცირე ძალა,

ზაქარიას იარალი მასთან მოსდევს, მოვლენ მალა,

მორწყულს ხნულში შემოცვივდეს, სისხლი მათი იქ გამშრალა!

42

ისინი ორნივ დახოცეს, ჩვენ დავრჩით, იყო ველია;

შუბებსა ხელი ვამაგრეთ, მოგვგონდა საქმე ძველია;

ჯიღოსანთ კაცთა უტყუბეთ, წინ იყვნენ, არ ჰყვა მშველია,

ზაზასი მიკვირს იმ დღესა, თუ რას საქმისა მქნელია!

43

ფაშები იყვნეს, რომ ვჰხოცეთ, გარდახლტა, მოსჭრა თავია,

სისხლით შეღება დოლბანდი, კაბა მწვანე თუ მავია,

მათ მოგვატანეს რაზმითა, არ ჰქონდა ჩვენზე ზავია,

წვერით კბილს თავი მიიცა, ცხენსა მოახლტა: "ჰაია!"

44

მაშინ მტკვარი მდიდროობდა, ჟამი იყო თიბათვისა,

მუხრანთ მპყრობს და ერისთვებსა ვჰკადრეთ: "გვინდით ამისთვისა!

ამილახორს მოახსენეთ, მტერი ცეცხლზე დაერთვისა! "

მალ ავლევით ზემო ქართლი, სად ფრონენი მტკვარს ერთვისა.

45

დელუმაჰმადხან მოვიდა, შვიდასი კაცი ხლებოდა,

გულსრულობასა ჩემობდა, მამაცად რასმე დგებოდა,

"მგლისტყაოსანთა" შევებნეთ, ომი მწვე შეგვეძლებოდა;

ვიცი, რომ ხმალთა ჩვენთაგან მათ გული დალებებოდა!

46

აიყარნენ წასასვლელად, მათ პირი ქნეს ყარაღაჯით,

კაცი კარგად მოაგვარებს დიდს ლაშქარზე კარგის გარჯით!

მეფეს ვჰკადრე: "აწ ქართველნი მე ავავსო მათის ხარჯით,

ბძანება ქენ, ნურვინ არჩენს შეხვეწნით და ნურას აჯით".

47

წყნარა მიდიან რაზმ წყობით, ჩვენ უკან მივსდევთ ნელაო,

მათი შებმა და შეტევა არავინ გაიძნელაო,

მე სადავენი შევტაცი, ვინ შუბი წაიგრძელაო,

სამოციათას კაცზედა როგორ არ გვინდა შველაო?

48

ერთი ტერტერა გორიდამ მოვა უგრძნულად გზაზედა;

დოესის ბოლოს წინ დახვდეს, გულს ელდა ეცა მაზედა;

გაფრინდა, ხიდის ფიცრები მან გარდაყარა წყალზედა,

თუ არ ენახა ტერტერას, ხიდს გაივლიდენ მზაზედა!

49

გმირთ ზღაპრულს წიგნში სწერია ჯეონის გავლა ადვილად,

მდევრისა ვეღარ მიწევა, ვერც ჯავრთ ამოყრა ადვილად.

გივისგან ქაიხოსროსი მორჩენა კარგა წადილად;

მათ დავაშხამებ ხვალ დილას, რაც რომ მომზადონ სადილად!

50

იმ ღამეს მართლმორწმუნენი იყვნეს სულ ღამე თევითა,

ზოგნი ხშირ-ხშირად ვდგებოდით, ზოგნი აქა-იქ თევითა,

ღირსნი კაცები გვიახლნეს. ვესევდით ჩვენ მათევითა,

არ იყო მათში ცთუნება გველისგან იმათ ევითა.

51

დილა გათენდა, ვახსენეთ ღმერთი და წმინდა ყოველი:

მარიამ დედა ქალწული და მერმე ძელი ცხოველი,

კვართი და მკლავი მარჯვენა, ღვთივ ქმნული სვეტიცხოველი:

თქვენ დაგვიფარეთ, დაგვცევით, რა წყალში ვიქმნეთ სოველი!

52

გაღმა მტრის შიში არა გვაქვს, წყალს ხმალი არსით ეკვრისა,

ტანსა ჩავიცვით ჯაჭვები, ტალიკით აღარ ეკრისა,

ჩვენი სიკვდილი აღარ გვჩნდა იოტად, ანუ კეკრისა,

გზები შეუკარ კორტანეთს, შალვა უფროსი მეკრისა!

53

შევედით, წყალსა გავედით, გვეგონა თავი მცურავი,

ცხენები წყალში ფრტვინვიდა, უკუღმა აღარ მბრუნავი,

იმიერ ნაპირს გავედით უბე და კალთა მწურავი,

აწ თათარხნისას გაცნობებ, ვით შევჰქნა მოსამდურავი!

54

წყალს უზიანოდ გავედით, ეს დიდი სასწაულობა!

ივნისში მტკვარს ვინ გასულა, არ მიხდომოდეს რჩულობა?

არ მოგვრჩობია ერთიცა, იმდენი ერთა სულობა,

ცხენთ ცურვა გაუადვილდა, გასვლა თუ გამოსულობა.

55

სურამის ბოლოს მოვიდნენ, ქართველნი შევიყარენით,

იმათაც დიდად იამა, ჩვენ ხომ მწვედ გავიხარენით,

ომსა ბედევდეს ყველანი, არვინ არ დავიზარენით,

ღმერთო, მოგვხედე, თათარხნის რომ სისხლი ხარბად ვღვარენით!

კარი მესამე

55

რჩევა შეგვექნა ომისა: რას დროს შევებნეთ, რაგვარა,

დაშურება სჯობს, სიჩქარე, ვირემდის აიბარგარა,

ხანძრად მოვედვნეთ, როგორაც ბალახი ცეცხლმან დაგარა,

ქართველთ ხმალს ქვეშე, ღვთის ძალით, თათრებმან ვერ იმაგარა.

57

ზოგმან თქვა: "ახლავ მიუხდეთ, თავს გარდვადინოთ მტვერია!

რაღას უდგავართ უომრად, რა ახლო ვნახეთ მტერია?"

ზოგმან თქვა: "ზეით მოუხდეთ, შეიქნან გასაშტერია,

მათ დავანანოთ აქ მოსვლა, არ ჰყვანდეს პატრონ ტერია!"

56

ნუგზარ თქვა: "ღამით დავესხნეთ, მთის კაცთ ეს მიყვეს რჩევანი;

მრავალჯერ გაგვმარჯვებია, ასრე გვაქვს ომის ჩვევანი!"

სხვათა თქვეს: "დილას მიუხდეთ, შევქნათ ბედისა წყევანი,

ერთს წარექციოს ასი და ასს ათასისა ძლევანი!"

59

მე ვჰთქვი: "ძმანო, დამიჯერეთ, ესე ომი მე დამდევით,

ჩემი საქმე დღეის უკან ანდაზად და ხიდათ დევით;

გული მტკიცედ დაიმყოვრეთ, მართლა თავი გარდადევით,

თვალი მიგდეთ ზოგზოგებმან, მათში ვიქმნე, როგორ დევით!

60

დილაზედა რაზმი ვაწყოთ, მათკენ ვიქმნეთ ჩვენ წახრილი,

სადაც დგანან, აქეთ ნაპირს წაუვლია იმათ თხრილი,

იმას ასრე გარდავიდეთ, არვინ იქმნას გან გახრილი,

გარ მოვიგზნათ დახოცილი, როგორც დოლაბს ედვას ხრილი!

61

ერთი კაცი წამოსვლოდათ, ნიაბის თავს დაეჭირა,

მოსვლა მისი, გამოპარვა, ჩვენთვის ლხინი, მათთვის ჭირ ა!

ვჰკითხე: "ომსა როგორ ბედვენ, შებმისა აქვს საეჭვი რა?"

მითხრა: "უმძიმს მათ გარდმოსვლა, გზა და წასვლა გაეჭირა!"

62

ესე თქვა თუ: "გროვდებიან, ქვიშას რასმე პარკს ჩაჰყრიან,

ხან ისრებსა შესჭიდებენ, ხან ქურუმნი რამლსა ჰყრიან,

მესტროლაბე სტროლაბსა შლის, მიმსვლელს უკან უკუჰყრიან,

მოსწყენიათ უცხოთ რასმე, ვეჭობ, ყურებს ჩამოჰყრიან!"

63

ეს გავიგონე მათგანვე, თქვეს: "საქმე მოგვდის მარცხისა,

რაცა ნიშნები ვიცოდით, აღარ დგას, წყალი გარცხისა,

სრულ ჩამოცვივდა ბურჯები, ეტლებმან ქვე დანარცხისა,

თილისმთ ნაქნარი დაშალეს, რკინა ჰქონდათ თუ რაც ხისა! "

კარი მეოთხე

64

ესე ამბავიც გვიამა, ღმერთი უწყრების თუ რევდა,

იმ კაცსა ვჰკითხეთ, საბრძოლი მათში რა უფრო ურევდა?

გვითხრა თუ: "მშვილდით იბრძვიან, ფოლადი ისრის პირევდა,

თოფი და შუბი არა აქვთ, საყალნო მწვე ქვითკირევდა."

65

თხრილის პირს ჩვენ მიუყენეთ მეთოფე, ქამანდარები,

- ესროლეთ, თოფის კომლითა ვერ დაინახონ დარები!

აქათ ესენი ესროდეს, ზეით გზა განაკარები,

რა თოფის სროლა გათავდა, შუბთა ქნეს ჯაჭვზე ჩხარები!

66

რომე ვიწონეთ ჩვენზედა უფროსნი ექვსის ზომითა,

ვთქვით: "გამარჯვება ჩვენია, გავძღებით მათის ომითა!"

რაზმი გავაწყევ, მივმართე მკლავითა დაუშრომითა,

სისქეს ჯარს პირველ მიუხე, სისწრაფე, დიდის ნდომითა.

67

მეფე გულსრულად მობძანდა, შექნა შუბისა ძგერება,

ვისაც მიუხდის თამამად, იგ მისგან გაიმტვერება!

ფიცხად იბრძოდეს ქართველნი, რაღაა უფრო მტერება,

ხნაშა-ხნუშისა ხმა არის, იმათ ვინ მიეფერება!

68

ომი გახშირდა, შეუქმნეს ცხენ-კაცთ თოფისა სროლანი,

ზოგი ბორდღევდა ცხენს ქვეშე, ზოგთა აქვს მკვდართან წოლანი;

დარბაისელნი იბრძვიან, მეფისა კაამყოლანი,

ომში ისინიც მოგვესწრნეს, ვის ექმნა უკან ყოლანი.

69

ჩემი რა ვჰთქვა, დიდად მძულდა ტრაბახი და ცუდი კვეხა,

ვეღარ დადგის უნაგირზედ, ვისაც ჩემი შუბი ეხა!

სად მივმართი შევაძრწუნი, ლახტის თქვიან, არის ჭეხა!

სული მეც ხომ ამოვართვი, რას უზმიდა მეტსა მეხა?

70

ვჰხოცდით გულმყოვრად, ვიბრძოდი, სწორად რაზმს შუა ვბრუნევდი,

რომელსაც სისქეს ჯარს მოვხვდი, ერთმანერთს შიგ აურევდი,

რომელიც ჯიღით წამოდგის, იმის სისხლს უფრო ვსურევდი,

სიცხემან ძალი დამმართა, ოფლსა არ მოვიწურევდი!

71

ფიცით შეგკადრო, მეფეო, სამი გავსტეხე შუბია;

მასუკან ლახტით ვიბრძოდი, სისხლით ავავსი უბია,

ლახტიც რომ გატყდა, ხმალს ხელი მივჰყავ, ვაყენე გუბია!

პატრონსა ჩემსა სხვა მტერი ნიადაგმც ასრე უბია!

72

იბრძვიან ერთპირ ქართველნი, ხმა ისმის ჩახა-ჩუხისა,

თათარხნის ჯარი გაწყვიტეს, მებრძოლნი შეაწუხისა,

მეფისთვის თავს ვინ დაზოგავს, ტანსარო გულად უხვისა?

მრავალთ აბჯრისა ცემისგან თქვეს თუ: "ხმა არის ქუხისა!"

73

ჩვენი ბრძოლა შუბით არის, მათი ფარ-ხმალ ისარია;

სითაც მეფემ ცხენი იგდის, დააშვენის ის არია;

ვისაც თავსა ლახტი დაჰკრის, არ ეგონის ისარია,

ღმერთო, მიეც გამარჯვება, ვინ რომ რაზმი ის არია!

74

დილას შებმულთა ცხრას ჟმამდი ჰქონდათ სისხლისა დენანი,

მაშინდელს გამარჯვებასა მართლად ვერ მოსთვლის ენანი,

კვრისა და ცემის ხმა იყო, სხვისა არ გვქონდა სმენანი,

მწარეს გვესროდეს ისარსა საყალნო ან სარჩენანი!

75

ზოგს მოკლე შუბი ეჭირის, მარჯვედ ხმარობდეს სროლითა,

ვის დაგვაცდენდენ, მაშინღა მიუხდით ჩვენ ოროლითა,

ავს ჯაჭოსანსა ვის ჰკრიან, შექნიან ცხენს ქვეშ წოლითა;

თორმეტი მარტო მე მამხვდა, ვერა მქნეს ჩამოყოლითა!

76

ისრის სიხშირე რა გკადრო, თუ რამდენი რამ მამესო,

ჯაჭვშიგან მამხვდის ნამტვრევი, სადაც რომ ხელი მამესო,

ომი მწყუროდა მას დღესა, მწადს მათი სისხლი მამესო,

ამ ჭირნახულის მოქმედსა ბოლოდ აღარა მამესო!

77

გაგვემარჯვა, ამოვსწყვიტეთ, დავიპყრენით, დავჰხოცენით!

რაც მეფეს და ქართლს უჯობდა, ყველაკაი ისრე ვჰქენით,

თავი მოდის მეფეს წინა, თუ რამდენი, ვით ვჰთქვა ენით,

სხვა მისებრივ გამარჯვება არ მინახავს, არც ვარ სმენით!

78

მეფემ ბძანა: დღეს, ქართველნო, ვით გმართებდა ჰქენით ბრძოლა,

ვჰფიცავ, რომე ჩემისთანა არვისა ჰყავს ყმისა ყოლა,

თავნი ყაენს გაუგზავნოთ, გარასპიმ ქნას თან მიყოლა,

ძმათ და შვილად მიმაჩნიხართ, უფროსნი ხართ კაამყოლა!

79

ვინ რომ ტყეში შემძვრალიყო, მესამეს დღეს მოჰყავთ კრული,

რახტ-უნაგირ ვერცხლოსანი, ზოგი ოქრო გარდაკრული,

მე არ გავჰყვი საშოვარსა, ვინ ვჰქნი ხმლისა შემოკრული,

ვინც გამყარა მე მეფესა, არსმცა წყეულ, დასაკრული!

80

ომი გარდასწყდა, ვამოყვსეთ ხელი და გული ლხინებსა,

კვირით კვირამდი სმა იყო, ნეტარ ვინ მოიწყინებსა?

ყირმიზს ღვინოსა სურები თასზედან მოადინებსა,

რა ზარხოშობა შეგვექნის, ხან ხელი მივჰყვით მინებსა.

კარი მეხუთე

81

ხანი გარდაჰხდეს, ამაში მე დავჰპატიჟე მეფესა,

იგ მხიარულად მეწვია დარბაზსა, კარგსა სეფესა,

უხვსა, გულტკბილსა, ჯომარდსა, ნიადაგ ვარდთა მკრეფესა,

ბოლოს გესმოდესთ, რას უზმენ ამა ამბისა მყეფესა!

82

მესამეს წელსა გავმართე მე ლხინი, ერთა ჭამება,

და მყვანდა - ტურფა, შვენებით მჭვრეტელთა გულის ამება,

მეფემ თურ თვალი მიაპყრა, შექნა იმისთვის წამება!

გამარჯვება და ლხინთ ნახვა ყველა შემექმნა შხამება!

83

არს გარიგება კარგვარი მის მის ალაგსა დასხმანი,

ვის ღვინომ თავი მოსტაცა, შეექნა გარეთ გასხმანი.

მეფემან ბძანა ჩემის დის, მწადს მისგან ღვინის დასხმანი!

მე უთხარ: "ღვინო დაუსხი, ვეჭობ, ქნა არ გარდასხმანი!"

84

მეფემ თურ თვალი შემსჭვალა, მან მოინდომა მრუშება,

დედაჩემს თურმე აცნობეს, შექნა ვაი და უშება,

მეფემ შინ კაცი შეგზავნა, დაუწყო ქალს დაშუშება,

რასაც ეს საქმე გარდმახდევს, ვის ძალუც წყლულ დაშუშება!

85

რა შევიგენ, მე ესე ვჰთქვი: "არ მყოლოდა ნეტამც მე და!

რომე მეფემ ესე მიყოს, გამოვდგებით ისი მე და?

წყალობას რომ მპირდებოდა, თურმე იყო ეს იმედა?

შერცხვენა და ხლმის შემოხსნა ნეტარ როგორ გამიბედა?"

86

მეფეს კაცი მიუგზავნე: "ეს არ იყო თქვენგან ქნანი!

რომ ჩემი და გავაბოზო, სიტყვა ნუ გაქვს ამის თქმანი,

ნუ მიჰყვები ბოროტს საქმეს, ნუ გაქვსთ ცუდი გულის თქმანი,

თვარემ თავი მოგაკვლიო, არ მაქვს სიტყვის უკუთქმანი!

87

ეს მინდოდა, შვილისათვის მე დამეგდო ხმლის სახელი,

აწ ესე თქვან: "მოურავის სახლი გახდა საბოზველი?"

ამ საქმესა ჩამომეხსნა, მე წყალობად ამას ველი,

რად დაგვიწყდა, აღარ გახსონს ომი შარშანწინანდელი?"

88

მეფემ ფიცი შეუთვალა: "მაგას მე შენ არ გკადრებდი,

მაგრა ცოლად იგ შევირთო, მხიარული ვიხარებდი,

ქართლს დაგიჯდეს და დედოფლად, გაიხარე, მით იშვებდი."

შევსთვალე თუ: "ნუ დამკარგავ, აგრე ადვილ ნურც დამთმობდი!

89

როდეს გნახვენ დიდნი კაცნი, შეგიკვეთენ დაგდებასა,

ჩემსა ცუდათ დაჭერასა და სუბუქად აგდებასა,

შადიმან არს ჩემი ქიშფი, გეტყვის სიკვდილს, გაგდებასა.

ახლავ მიჯობს ჩამომეხსნა, ბოლოს ჭირში ჩაგდებასა!

90

შადიმან ამად დამქიშფდა, აქვს მამაცობის ძრახვანი,

ერთხელ ეს უთხარ: "შენს ხმალსა, არა აქვს კვეთა, ახვანი!"

თურმე შეექნა გულშია სევდა, კვნესა და ახვანი,

სხვას რას დამაკლებს ენითა, არამც მომიდგას მახვანი!

91

იმავ სიტყვას მოგახსენებ, ხემწიფესა ზესთა ზესა,

ჭკვიანსა და გონიერსა, სხვათ ძალგულთა უფრო მხნესა,

სვიმონ მეფის შვილისშვილსა - ნუ მიჰყვები ნდომის ზნესა!

თქვენც ის ქენით, მამაპაპათ, რომ მოყრობა სითაც ქნესა!

92

კახთ მეფისა, ეს მეც ვიცი, არ გხვდების რა შესართავათ,

სხვა ბატონი ვინც არიან, თავმამწონე გვარათ, თავათ, -

სიხარულით ქალს მოგცემენ, ტკბილის სიტყვის დასაზავათ,

ჩამომეხსენ, დას ვერ მოგცემ, სულ ნუ შემიქ გასათავათ!"

93

ებძანა თუ: "არას საქმით არ დავიშლი მაგის შერთვას.

ნეტარ რასთვის მიზარდები მოცემას და ნების შერთვას?.

თუ ბოროტი მე რამ ვსძრახე, ახლა ხედავ წაღმა შერთვას?

ნუ უპირებ ცრემლთა ჩემთა ზღვათა შიგან სადმე შერთვას!"

94

მეფის დედას, დედოფალსა, შევეხვეწე მუდარებით:

"თქვენი შვილი ჩემს დასა მთხოვს, მე არ ვაძლევ ჩემის ნებით;

არა ვღირსვარ, დაუშალე გამორჩევის კაის ცნებით,

ძმა, შვილი და თავი ჩემი იმსახურე გვერცა ხლებით!"

95

ებძანა თუ: "არას მიჯერს, თვარ ვმოყრობდი დადიანსა;

შენ ხომ მაშინც ერდგული ხარ, ჩვენთვის დასდებ თავს და ჯანსა,

რომელიც სწადს, მაგან იცის, ნუ შემამთხვევთ ცუდს გარჯანსა,

ვეფხვსა ადვილ ვინ შეიპყრობს, ან ვინ შესწვდა ცას მარჯანსა!"

96

კვლავ მოვახსენე: "მოყრობა თქვენგან დიდთ კაცთა წესია,

თქვენი ყმა არვინ არ არის სხვა ჩემგან უმრწემესია,

ჩემი და გაუთხოვებლად არ დამირჩების, ესია;

გაგემარჯვების, დამეხსენ, ნუ შემქმენ სევდით მკვნესია!"

97

გაჯავრდა, ესე ებძანა: "შეხოცა გინდა, ვიცია!"

მერმეღა ვკადრე: "მეფეო, მიბოძე მართლა ფიცია,

რომ არ დამიგდო მასუკან, ეს სიტყვა დაამტკიცია;"

მან საფიცარი მიბოძა: "არ მოვშლი, თუ ცა ვიცია!"

96

აღარ აგრძელა, მაშინვე იმან გაპირა ქორწილი,

სიხარულისა დღისაგან სევდა მაქვს უფრო ორწილი,

ზრუნვა და ფიქრი ბედისა ჩემი შეიქნა მოწილი,

ქალი პირ ბროლი შვენებით, ბაგე-კბილ ტურფა ძოწილი.

99

მეფე ქვათახევს წაბძანდა, ნოსტიდამ ახლო არია,

ჩემი დაც თან წაიყვანა, დღე ჰქონდა გასახარია;

წინ მოეგება მაზარით ნასიძე წინამძღვარია,

მან თქვა: "ქვათახევს ქორწილი მეფეთა გასაკმარია!"

100

მღდელი იქ დახვდა მცოდინე, იოსებ კანდელაკია,

მისგან იკურთხა გვირგვინი, არ თქვა თუ დღე რამ ნაკია!

სრულ შინა ყმანი მირბიან, აღმართია თუ ვაკია,

ვინ იცის, დილა რასა შობს, თქმულა, თუ ღამე მაკია?

101

ხანი გამოჰხდა, შეიქნა თვები ხუთად თუ ექვსადო,

კავთისხევს დადგნენ, რაცა ქნეს, სრულ ვერ გაუველ ლექსადო,

შემოკრბეს, უთხრეს მეფესა: "საცოლედ შენ ვინ, ეგ სადო?

არ გიზამთ, ეგ არ იქნების, ნუ შეგვიქ ქართველთ მკვნესადო!"

102

ჩემს მოყვრებს მწვე უხაროდათ, სხვანი ჩურჩურით მჩხუბევდეს,

მაშინღა უთხრის სუფრაჯმა, როდესაც მეფე სუბევდეს;

მე საფიცარი ხელთ მქონდა, შენახვით კარგა უბევდეს,

თუ მე უცილოდ შემეტყო, სუფრაჯის სისხლი გუბევდეს!

კარი მეექვსე

103

წავკისის თავს მეფე იდგა, რომ მაისი გახდა ოცათ.

მეფეს წიგნით დავებარე: "მოდი, ვიქმნეთ ნადირთ მხოცათ,

ყარაია ვინადიროთ, მშვილდი ჩვენ ვჰყოთ ხელთა მოცათ!"

შიგნით ღალატს მიპირებდეს, გზანი ექმნა გარეთ მოცვათ!

104

მეფე სიტყვით მოეტყუათ, მათ რჩევაზედ ჩაეყოლა,

ერთხელ ეთქვა: "ამის მეტად ნუღარ მეტყვით მაგას ყოლა,

ნეტარ ყმაღა ამისთანა სხვას მეფესა ვის ეყოლა?"

დიდს ომსა და გაჭირებას, ნეტარ ვინღა წამეყოლა?

105

მეფემ უბძანა: "ამ სიტყვას არავის გეტყვი ფერობით,

მან მამარჩინა სიკვდილსა მძლავრს ლაშქარს გასაშტერობით,

მე რომ იმისი და მედგას, თქვენ რა გრჯისთ იმის მტერობით?

თუ მცოდებს, დასაც დაუგდებ, მას გავჰხდი მიწა-მტვერობით!"

105

დაუჟინეს თუ: "რას გარგებს, აბა გყვანდეს მარტო ისი,

გვერცა არვინ მოგიდგებით, შემოგძარცოთ ძმა და თვისი!

თქმულა: "სიტყვა სასარგებლო უკეთ იცის სხვამან სხვისი,

ერთი კაცი ქვეყნისათვის წახდეს კარგი, თუნდა მქისი!"

107

ბოლოს ეთქვა: "იმის დასა მე გაუშვებ, გავირიდებ",

იმათ ეთქვა: "არ იქნების, თუ არ მოჰკლავ, თავს არიდებ,

იმას ცოცხალს დას დაუგდებ, ჩვენსა დღესა ხომ აბინდებ,

არ იქნების, თუ არ მოჰკლავ, მართლა გულს არ გაიწმინდებ!"

108

დაესკვნათ ჩემი სიკვდილი, რა დილამ შექნას თენება;

ბააკა ხერხეულიძის მაქვს ფარეშთხუცის ხსენება,

მან გაიგონა: "ხვალ მოვჰკლათ", — ეს თურე ღმერთსა ენება;

გამომიარა, მან მითხრა: "აჩქარდი, გიჯობს ცხენება!"

109

ფიცით მითხრა: "უსაცილოდ ასერ მოვლენ ჯარი მკვლელად!"

ახალუხზე ხმალი ვირტყი, ცხენისაკენ ვიქმენ მვლელად,

სახურვიანს ცხენს მოვახლტი, უძოსაკენ ვიქმენ მსვლელად,

უგრძნეს, მიმძიმს, ფარეშთხუცესს მას ცხვირისა ექმნეს მჭრელად.

110

სამადლო გარდმოვირბინე, გამოველ კლდესა ნეგოსა,

ლაშქარი უკან მომდევდა, ხელი ხმალს მაგრა ეგოსა.

შადიმან მოდგა კლდეს გაღმა, შემძახა: "მართებს ეგოსა!"

დავბრუნდი, უთხარ: "მობძანდი, ვნახოთ, ვინ დაიბეგოსა?"

111

რბევით მოველ იმა კლდესა, სად რომ ჰქვიან გელიყარა,

იქ ქვეითი კაცი დამხვდა, თავი დაბლა დაეყარა,

ჩამოვხე და გამოვართვი, მშვილდისარი აეყარა,

ჩახჩურს ვაძლევ ფეხიდამე, ქალმან-წინდა წაეყარა.

112

სახურვიანს ცხენსა ვიჯე, მაგრამ იყო დიაღ კარგი,

მშვილდისარმაც გული მამცა, ვჰთქვი: "ეგებ არ დავიკარგი?

თუ ცოლშვილი გარდვახვეწე, მე არ მინდა სხვა რამ ბარგი.

ნოსტეს ლეღვი აღმოვსთხარე, თაო ჩემო, სხვაგან დარგი!"

113

დიდგორი გარდმოვიარე, გზა ჩავლე გოსთიბისანი,

ცოლშვილი ტყეში ავასწარ, მე არ ვინაღვლე სხვისანი,

ცოტა რამ ყმათ წამოეღო ოქრო, თვალ-მურასისანი,

ასრე მომიხდა ქორწილი, მეფის რთვა ჩემის დისანი!

114

მთიდამ დავხედე, დაიწყო ქვეშედამ ჯარმა დინება,

სასახლეს ცეცხლი შეუდვეს, მით უფრო მამეწყინება;

ვინ ქიშფათ იყო ჩემზედა, გულსა მიეცა ლხინება,

აიფორაქეს ქონება, გარეთ იყო თუ შინ ება!

115

მამის განძიც ბევრი მქონდა, უფრო ჩემი ნაშოვარი,

ყველამ ერთ დღეს ჩაიარა, მას მოუხდა გრიგალ ქარი!

მაშინ დავგმე ეს სოფელი, ვჰთქვი თუ: "რა მწვე ცუდი არი,

გუშინ მქონდა სიხარული, დღეს ტირილი შესაზარი!"

115

მძებნიდეს მთასა, მაღნარსა, ჰქონდათ ყოველგან ჩხრეკანი,

დამაგდებინეს საყდრები, ვეღარ მესმოდა რეკანი,

კლდეებში ბორდღვა, სლვისაგან ფერხთ აღარ შემრჩა მე კანი,

გულსა ვეტყოდი: "გამაგრდი, ამ დღეს არ უნდა დრეკანი!"

117

ექვსი ყმა შემომეყარა, მარჯვე და ჩემი ზრდილია,

მითხრეს თუ: "სითაც აპირებ, გზის წასვლა სიადვილია,

კაცი ხარ მწვე ჭირნახული, ბევრს ომში გამოცდილია;

ზოგჯერ მზის შუქი მოგხედავს, ზოგჯერ დაგფარავს ჩრდილია!"

118

გზები შემიკრეს ყოველგან სამცხის მთისა და ბარისა,

კაცნი ჩავგზავნე შუაღამ, თქვენ ნუ გაქვთ შიში ჯარისა,

მათ შვიდი ცხენი დაჰპარეს, ჩვენთვის სასხდომად კმარისა,

უნაგრიანად მამისხეს, ვჰთქვი თუ: "ეს კარგი არისა!"

119

წავკისს რომ ვიდექ, პაპუნა ჩივაძე თანა მხლებოდა,

ჯაჭვი და შუბი ეტაცა, ერთი თვით იმას სცმებოდა,

მომძებნ, მპოვა, მამართვა, მას სწადდა, მეცა მნებოდა,

იმხელი კაცი სიმარჯვით მართ უკეთ არ იქნებოდა!

120

გოსთიბეს იყო სხვა ჩემი ძოვნად ულაყი ცხენია,

ზოგ ზოგი თოხარიკები, ზოგსა აქვს სიფიცხენია.

გულსა მდაღევდა სახმილი, ალისა მე სიცხენია,

ვაი სიკვდილი, დაკარგვა და საქმე შესარცხვენია!

121

ყმათ მითხრეს: "სითკენ წავიდეთ, ერთი გვხამს გასაბედია!"

მე უთხარ: "ყველგნით მაღონებს ჩემი წერა და ბედია,

გზები დავსჩხრიკო, სით მიჯობს, არა მყავს მოაბედია;

წავალ, ვინც დამხვდეს შევაკვდე, დავიწვა, ვით აბედია!"

122

მე არსით აღარ მეგონა უკვდავად გავლა გზებისა;

ცეცხლი მამიდვეს გარშემო ყოველგნით ანაგზებისა!

ყმათ უთხარ: "დიდგორს მივმართოთ, ვირ მოსვლა იყო მზებისა.”

თავს ვეტყვი: "ნეტარ რა მოჰხდა გაწყრომა მიზეზებისა?!"

123

ქალი და კაცნი ვინცა ვართ, შევკრბით, დღემ რომ ქნა ბინდება.

რასათვის წავჰხე უბრალო? ცრემლი ამისთვის მდინდება!

მთის თავს ვჰთქვი: "ჩემთან მყოფელსა გული ნუ შეუშინდება,

ჩემთ მკვიდრთა ჩემთან სიკვდილი დასთმეთ, ნურავინ ჭმუნდება!"

124

იმ ღამეს წავლეთ დიდგორი, უგზოთ მთათ ბალახიანთა,

კოშკის თავს გზა გარდუქცივეთ, ჩავედით მაღნარს მთიანთა,

შენობას თავს წავადეგით, ვერ გვიგრძნეს თელავნიანთა,

ტყეში შევბრუნდით, სულდგმული ვერავინ გვნახავს ხმიანთა.

125

თელავნის თავსა ხშირს ტყეში მცირე დგა ტბისა გუბენი,

იქ გაგვითენდა, დავდექით, ვჰთქვით: ვართო მცირე სუბენი.

ცოტა რაც გვქონდა თან გვახლავს, ყველას სავსე გვაქვს უბენი,

გულს უთხარ: "ნეტარ აქ რა ვჰქნა, არ მოიხმარვის შუბენი!”

126

ფეხის მიწყნარვის დრო მოჰხდა, ღამეა მგონ ძილპირისა;

ჩემს სიკვდილს მსწრაფლ მოელიან, ცოლშვილი ამად ტირისა.

უთხარ: "ნუგეშისთ, ღმერთია მამალხენელი ჭირისა,

კიდევ წყალობით მომხედავს კვერთხი იესეს ძირისა!"

127

უთხარ: ”წავიდეთ, ახლავ სჯობს, საქმენი მინაშურია,”

კარსანის თავი წავლევით, სად ახალქალაქურია,

ჩაველ, იქ საყდარს ჩამოვჰხე, ჩემთან მყოლთ ლოცვა სურია;

იქ მყოფნი არვინ დაგვიხვდა, მონათა ჭამეს პურია.

128

საყდარსა ღვთის მშობლისასა ჩვენ შევეხვეწეთ მუდარათ:

”ამ შეჭირვების მგზავრობას შენ ნუ გვიქ გასაცუდარათ,

გზა მოგვეც იორდანისა, ვინც რომ ხარ ნავთ საყუდარათ,

დამხსენ რყევას და სარჯელსა, ვიქმნე სამ დასაყუდარათ! ”

129

იქიდამ კაცი ჩავგზავნე ხიდის გზის შემტყობარია:

”დავედრე ხიდის მცველები, ნახე, არ არის — არია?

მართლად გასინჯე, შეიტყევ, გზის მცველი ბევრჯელ მცდარია,

ეგების ძილსა შეეპყრან, მით თავსა დავსცეთ ზარია!”

130

ხიდზე ჩავიდა, გასინჯა, სამოცი კაცი ფთხილობდა;

მითხრა თუ: ”დგანან ფეხზედა, ერთიცა არა ძილობდა;

ერთი ეშუღლის მეორეს, სხვა თქვენს დაჭირვას ცდილობდა;

”რომ არ შევიპყრა, არ მოჰხდეს,” — ამას ის უსაცილობდა.

131

რა ეს მესმა, ”ამისთანა, ვჰთქვი, მიქნია ონარები?!

ამათ დავჰხოც უსაცილოდ, აღარ მინდა ფონარები!

გავლოთ ხიდი, იარაღთა მათთა ვიქმნეთ მშონარები,

მომყევით და ნუ გადრკებით, ნუ შექნილვართ მცონარები!"

132

ყმათ მითხრეს თუ: "ზოგთა დაჰხოც, ზოგთ გარდიგდონ ფიცარია!

იმათ რა ქნან, ბძანება აქვთ, მეფის დანაფიცარია;

ხმას დაჰყრიან ძახილითა, გარეშემო ვინც არია;

ვეჭვ, არ შერჩეს მეზობელთა, სახლი შენი, ვინც არია!

133

ერთი თასი სქლად მოდიდო ვჰქმენ სვეტს ცხოველს შესაწირად,

არც მწვე ბევრის ფასის იყო, სამოც მარჩილ იგ საღირად, -

შევეხვეწე სვეტს ცხოველსა: "გამიყვანე შენ ნაპირად,

ცოლშვილთ ცოდვას ნუ მაჩვენებ, დღე შემქნია გასაჭირად!"

134

რა შევსხედით წყნარა-წყნარა, ხიდის ბოლოს ჩაველ ნელა,

მტკვარი ნახეს, მდედრებრ შეკრთეს, ქალთა გასვლა გაეძნელა.

უთხარ: "გულსა შიში ნუ გაქვს, ღმერთი არის ჩვენი მშველა!"

ცხენს მივეცით სადავენი, უბე-კალთა დაგვესველა!

135

ცხენნი ცურვით წყალს გავიდეს, მე ჩავიგდე სასწაულად;

ხიდის მცველთა ვერა იგრძნეს, ვერც შეიტყვეს ვერცა სულად,

ქალთ ღმერთს დიდი მადლი მისცეს, რა რომ იქნენ წყალს გასულად!

შენ დაგვიხსენ, შემოქმედო, მიწურვილნი აღსასრულად!

136

წავედით ნელა, მივედით მცხეთის სამრეკლოს ძირამდის,

გარდავჰხე, თასი ავიღე, მე შევაწივე შინამდის;

პირჯვარი გამოვისახე, აღარ ვარ მოსაწყინამდის,

ცრემლი დავსთხივე ვედრებით, საყელოს ჩამომდინამდის!

137

კარიბრჭეშიგან ვილოცე, საყდარი დაკლიტულია,

თასი კარს წინა დაუდგი, მას შევევედრე სულია:

"გმონო, გმსახურო, მუნამდის ვიქმნე სულ ამოსულია!"

არვინ მაცალა მის მკობად, სხვაგნით მქნეს მე წასულია!

138

გამოველ, შევჯე, წავედით, მივედით მისაქციელსა,

ნუგზარ მოვიდა კარგ სიტყვით, უყურეთ მისაქციელსა,

მითხრა თუ: "ჩემს თავს რას ვაქნევ, ქვეყანა მისაქციელსა,

ჩემის ქვეყნიდამ თუ მეტყვი, აღარ გყოფ მისაქციელსა!"

139

დილაზე თვითან წაბძანდა, მივიდა ახალუბანსა;

იმ დღეს იქ დავშრით, ქალებსა ვერვის ვნახევდით უბანსა.

მე ისევ გაღმა მეძებდეს, მაღნართა უბან-უბანსა;

ლხინი შემექმნა ტირილად, ზარსა სოფელი უბანსა!

140

წავედით, დუშეთს მივედით, ვიჩივლე ჩემი ჭირები,

ნუგზარ ერისთავს უამბე, როგორც მითავეს პირები,

მან მისი ქალი რა ნახა ცრემლითა ანატირები,

მითხრა თუ: "საქმე გავხადო მეც შენთან გასაჭირები!"

141

მითხრა თუ: "ყმისგან პატრონის მოყვრობა არის ავები,

ბეზღობას ვერ ასცილდება, საქმე არს გასათავები,

შენ ხომ ზედ უნდა წააკვდე, მისთვის მოიჭრა თავები,

ან აგრე მოვა გულისა სევდითა დასაწვავები!

142

თვარე მეც შენთან მოვჰკვდები, რასაც იქ, მეც ვარ მქნელია,

"სჯობს საყვარელსა მოყვარე" - ესე ნათქვამად ძველია.

დასდგები აქა - გახლავარ, წახვალ, - ვარ წამომსვლელია,

შენთან სიკვდილს და გვერც ხლებას არვინ მყავს მე დამშლელია!"

143

ვჰკადრე თუ: "დავსდგე, რას ხელს მყრი, სადამდი შემინახევდე?

ყმათ ხომე არც თქვენ მიახლებ, მუდმად სევდითა ვახევდე,

ჩემსა სახლსა და მამულსა თვალით ვერ დავინახევდე,

ჩემსა ბედსა და წერასა ვგმობდე და ავად ვძრახევდე!"

144

მოვახსენე: "ერანისა ხემწიფესთან მე ვარ წამსვლელ,

სიკვდილს მაშინც გარდავრჩები, შევეხვეწო, ვიქმნე ჩამსვლელ,

უსამართლოდ მაბეზღართა ვეღარ ვექმენ თავის ამსვლელ,

აქანამდის შუქით ვიყავ, აწ, მზევ იქმენ ჩემთვის ჩამსვლელ!"

145

წასასვლელად მოვემზადე, აღარა ვარ დასაღონად,

მითხრეს: ”ჩახვალ შენ იმათგან, შეიქნები მოსაწონად,

რაღას გარგებს სიმძიმილი, რომ გაჰხადო ცრემლი ფონად?”

წავალ, რაღაც მომევლინოს, მოვიჭირვებ მე ამდონად.

145

ნუგზარ მითხრა ერისთავმან: "თქვი, თუ ჩემსას რასა ბძანებ? -

მეც წამოგყვე უსაცილოდ, წავიდეთ და ნუ ახანებ;

მეფესა და სულ ქართველთა არას ვაწყენ, არას ვავნებ,

დიდს ხემწიფეს შევისწავლი, ჯავრსა არას არ ვათავნებ!"

147

მე უთხარ: "მე წაუიდე, აწ სხვაცა დამებრალევდეს!"

მან მითხრა: "შენ წაგახდინეს, მე ვინღა შემიბრალევდეს?

იქიდამ დავრჩეთ ორნივე, ნება იყოს თუ ძალევდეს,

ისრევ გაწითლდეს სპილენძი, რაგინდ რომ ხშირად ჰკალევდეს!"

კარი მეშვიდე

148

რაღას ვაგრძელებ, წავედით, მე ცოლშვილითა ვიარე;

გზა წავლეთ საგურამოსი და არე მათი ვიარე,

ლილოს პირს ჩავლე, ლოჭინის ხევები დაუტიარე,

ყურყუთას ფონი თხლად იყო, ჩვენ დაგვხდა დასათქმიარე!

149

ესენი ღამე ჩავლევით, გათენდა იაღლუჯასა;

შეკაზმული ვარ, მივდივართ, თავი მოსწონდა ლურჯასა,

იტყოდეს ჩვენნი მნახავნი: გვანანო მაგარს ბურჯასა!

მე ეს დამმართა სოფელმან, ნეტარ ვის უშვებს ურჯასა?

150

ეს რა ვიცოდი, ცუდმუდი მე კაცი შემომბედევდა;

კოლოტაური წინ დამხვდა, თურმე ფონს გასვლას მხედევდა,

ადვილ შეპყრობა ინება, დავ გამოთხოვით მედევდა,

მან არ იცოდა სრულობით, ძალ გული როგორ მედევდა!

151

მან შემომძახა: "არ იქნა, ვეღარ ხარ ჩემგნით წასული!" -

უკან მამდევდა წყალს აქეთ, არ ვიქმენ ფონსა გასული.

მითხრა: "არ იქნა, ვერ წახვალ, მზე იქმნა შენთვის დასული."

ვჰთქვი: "ეტლსა მოსძაგებია, სოფლით არს გაღმა გასული!"

152

გავჰკვირდი, უთხარ: "რას მამდევ, შენ რა გაქვს ჩემთან დავია?

ბატონიშვილმან გიბრძანა, ვინ არის მუხრანთ თავია.

იგი არ მმტერობს, არ მამდევს, ჩვენ მოყვრობით გვაქვს ზავია,

ეს ჰკადრე, იცი, პატრონზე არა ვარ დამნაშავია!

153

როგორ? მე და შენებრ კაცი დასაჭერლად უკან მდევდეს,

ჩემსა ბჭობდეს დაჭერასა, ახლოს მოსვლას გაბედევდეს,

ჩემთვის ისარს მომახევდეს და სასროლად მშვილდსა ზევდეს? -

მე რომ ხელიც არ შევახო, ცხენზე როგორ გარდამზევდეს!"

154

დავბრუნდი, ცხენი შევჰქუსლე, არა ვჰკარ შუბის პირია!

იგი დიბლიგით გარდვაგდე, ვარქვი: "თავს უყავ ჭირია!"

მას მამის სული უხსენე: "მორბოდი, აწ რას სტირია?"

ორგნით გვერდები დაემტვრა, გათხარა ძეძვის ძირია!

155

ვჰთქვი: "მოვჰკლევდი, მაგრა ეს სჯობს, დამიგდია დაბნედილი,

ამაღამე აქა ეგდოს, გაუთენდეს თუ რა დილი!

გავს, ტარიელ სად ტიროდა, წყაროსთან დგა ხისა ჩრდილი,

წავა, მიმწევთ გზაზე დაჰხოცს, ვეღარ მისწვდა ავთანდილი!

156

ჩემგან სიკვდილს და დაბნედას ნურც ცახედ ნურას ჰკვირაო,

შენს ცოლთან დაგიკვეხნია, მოურავს დავიჭირაო!

წადი და სახლი მომზადე, როგორაც გაგიპირაო,

ვეჭვ, რომ თავბედი იტირო, დღენი გაქვს გასაჭირაო!"

157

ამისთანანი კაცები საჭერლად დამდევნებიან!

ბატონის წყრომა ძნელია, თვარ მამწევს უფრო ვნებიან.

გაძლების მეტი რაღა ხამს, რაც ჭირნი გარდამხდებიან!

მეც დავაკლდები ქვეყანას ბოლოჟამ, თვარ მიხვდებიან!

156

ჩვენ არჯაყალას მივედით, სხვა არვინ დაგვხვდა გზაზედა,

რაც ნივთი იყო სარჩოსი, ჩვენ დაგვაყენეს გზაზედა;

ორს კვირას იქ მოვიცადეთ, იყვნენ ჩვენს სიტყვის თქმაზედა,

ჩვენს მერიქიფეს უბძანით: "წამოდექ ღვინის სმაზედა!"

159

ასრე მოგვეპყრნენ, გვმსახურეს, როგორაც ჩვენნი მონები,

რაცა ვინებით, გვანებეს, ძალი არ გვიყვეს ჩვენები,

ზოგი გრძნებითც რამ ივარგეს, უცხო რამ მოსაჩვენები;

ჩვენ ჩვენის ქვეყნით დაგვკარგეს, დასუსტდა გამომდევნები!

160

მათ მივაბარე ცოლშვილი, დადგნენ კარგ გარიგებითა,

წავედით, გზაზე მივდივართ ამოდ და ჩვენის ნებითა,

ესე მეც ვიცი, იქ წასვლა ვერა ვჰქენ კაის ცნებითა;

დგომა და წასვლა ორივე შემქნია ბოლოს ვსებითა!

161

თურმე შაჰაბაზ ხემწიფე იყო მისვლისა მდომელი.

მიველ, დამიხვდა კეთილად, არა გუნებით მწყრომელი,

ხანი რომ დავჰყავ, მიბოძის, რისაც არ ვიყავ მდომელი;

მაგრამ სევდა მწვავს სახლისა, მით ვიყავ ცრემლთა მშრომელი!

კარი მერვე

162

მერმე ყანდაარს წაბძანდა, მტრად გამოუჩნდა ინდია;

თან წავჰყევ, კარგა ვიბრძოლე, მათ დღენი დაუბინდია!

გამარჯვებული დაბრუნდა, აწ ცრემლო, ნუღარ მდინდია;

მაშინც მოვჰკვდები, ბოლოჟამ, ნეტარ, რას შეუშინდია?!

163

ბაღდადს წაბძანდა, თან ვახლდი, აღება ბძანა ციხისა,

ძმა მყავდა გულ-სრულ, მამაცი, ხმის ამომღები, რიხისა,

მან ერთი კაცი საბრძოლად ადვილად არ შეიხისა, -

ის იქ მომიკლეს ომშიგან, კაცება შექმნეს თიხისა!

164

დაბრუნდა, ტახტზე მიბძანდა, რა ხანმა გავლო მცირენი,

მერმე ბძანება გამოჰხდა ქართლს წასვლის დასაპირენი,

წამობძანდა და წამოვჰყევ, ჯარნი შეექმნეს ხშირენი;

არ დამიჯერებთ, მოსვლისთვის გული მაქვს ასატირენი!

165

უწინ კახეთსა მობძანდა, იცით, რომ იქმნა რაები?

მეორედ ქართლსა მოვიდა, არვინ ჰყო შესაძრავები,

ორნივ მეფენი იქმენით სამკვიდროთ დასაძრავები,

თქვენ გარდაბძანდით იმერეთს, მე რა ვჰქენ დასაშავები?!

166

მოციქულები გაახლათ მოსვლის და შერიგებისა;

თქვენ არ მობრძანდი, იცოდით მათი წყენა და რგებისა!

მეფე ლუარსაბ მობძანდა, აწ სიტყვა არ ეგებისა,

ვინც მოიყვანა, ამოდ ზის, ლახვარი არ ეგებისა! -

167

შადიმან გარდმოიყვანა ტკბილის სიტყვით და ენითა,

მან საჯილდოო იშოვნა, თქვა თუ: "ეს კარგა ვჰქენითა!"

იგ თავის უფლად შეიქნა, მე ვარ აწ ცრემლთა დენითა,

მის წილ მე ვჰკვდები, შექნილვარ ლახვართა დასაშენითა!

168

თუ სჯობდა, თქვენც რად არ მოხველ, არა ჰქენ შემოყრილობა,

თუ ის წყალობას ელოდა, თქვენც რად არ იდევ წილობა?

ის ერანელთა შეიპყრეს, თქვენ ჰქენით მოსვლის შლილობა, -

თან წაიყვანა ხემწიფემ, ქართლში მოჰფინა ჩრდილობა!

169

მეც ისევ თან წამიყვანეს, ძალი იყო თუ განება,

გულსა ვეტყოდი: "სოფელმან თავი აროდეს განება!

სრულად მომავლეს ერანი, სიგრძე სად იყო, განება!

ვეღარ დავეხსენ ადვილად, თავი მახესა განება!"

170

დღეს ერთს ლხინად ჯდა ხელმწიფე, უხვს თავი ჰქონდა ლაღება,

მიბრძანა: "გამხიარულდი, გულს ცეცხლი ნუ გწვავს, დაღება,

თეთრს მოგცემ ამდენს, კარამდი ვერ შესძლო მიტან-წაღება,

სხვის წყალობითაც დაგმართო სევდათა კარის გაღება!"

171

მოატანინა, დააწყვეს ტახტის პირს თეთრის გუდები,

მიბრძანა: "ადეგ, აიღე, ნუ ხარ მცონარად, უდები."

ტახტის პირს მიველ, თეთრს ჰქონდა სულ ახალ-ახალ ბუდები;

წინ დამაჩოქეს, არ ითქმის აწ ტყუილი და მრუდები!

172

გულს უთხარ, ცოტას ავიღებ - დამძრახვენ: არ აქვს ძალები;

ბევრი ავიღო, არამც თქვან: "ხარბად შემსჭვალა თვალები!"

ვჰთქვი თუ: "მიძრახონ სიხარბე, გული მაქვს კლდეებ სალები;

ბევრის აღებას ვეცადე, მით გავიმაგრე ძვალები!

173

თვითო მხარზედან გარდვიგდე, ერთი თავზედ ვჰქენ დებული,

თვითო ღლიასა შევიგდე, ორი ვჰქენ ხელ კიდებული,

ერთი კბილშიგან მივიეც, მით ვიქმენ აზიდებული,

ავდეგ, კარამდის წავიღე, არვისგან არ რიდებული!

174

ბძანა: "ნუ მოჰკლავთ ჯამუშსა, მის კაცთა მიუბარეთა!

მე ჩემნი ყმანი დამიხვდეს კართან რომ მიველ, გარეთა,

ოთხასის თუმნის წამღებთა ვერ ვხედავ დამაზარეთა;

გვერცავ დამისვა ხემწიფემ, ბძანა თუ; "გაიხარეთა!"

175

ხოსრო მირზა მე გავჰხადე ხემწიფესთან გამოჩენით;

მოვახსენე: "შეიწყალე, თქვენ სიუხვე მაზედ ქენით!"

ვეხმაროდი, ბევრს ვაძლევდი, შევიტკბობდი ტკბილის ენით;

გავამდიდრე, მე ჩამოვხსენ ღარიბობას ცრემლთა დენით!

176

ამად ვჰქენი, მამით იყო ბაგრატოვანთ თესლი, გვარი,

დედას ვინღა იკითხევდა, გლეხი იყო თუ რა გვარი?

მე ხემწიფე ყურს მიპყრობდა, სიტყვა მქონდა მით მაგარი.

ყველგან წახდა ჭირნახული, ჭკუა მექმნა წასაგვარი!

177

ჩემთვის დარმა მოიღრუბლა, აღარ არის მზიანია,

ვიზედაც რომ კარგი ვჰქენი, მე შემექმნა ზიანია!

კლდე, კაპანი მტრით შეკრული მე გავჰხადი გზიანია! -

ვერვინ რა ქნის ჩემზედ მეტი თავის გასაზვიანია!

კარი მეცხრე

178

ბევრი რამ საქმე გამოჰხდა, ყველას აქ ვინ იქს წერასა?!

მასუკან ბრძანა ქართლზედა: "მართლად ვერა ვიქ მზერასა! -

ყარჩიხანს წინ გაგიძღვანებ, სინჯე თუ იქოს მზე რასა?"

რაც მაშინ მოჰხდა ამბითაც გული შეიქსო ძგერასა!

179

მოვიდა, ეს ვთქვი, ქვეყნისას ეს აოხრებას ბედავსა?!

ზურაბს გავენდევ, ერისთავს, უთხარ თუ ვერვინ ხედავსა,

ჩემის ხელითა ეკალსა მოგლეჯს, მიძახდენ: "ბედ ავსა! -

ვირემ დაგვხოცდენ, მე დავჰხოც, ვიტვირთებ სისხლსა ქედავსა!"

180

ისიც დამპირდა მოსვლასა, ჩვენ პაემანი დავდევით,

ქვეყანა იმ დღეს დადგინდა, ეს კაი ხიდი გავდევით!

მე ჯარში დავდეგ, ჯაჭვები არ ამოვიღეთ, ჩავდევით, -

ქართლი ჩვენის ხლმით დამაგრდა ჩვენ ესე დავიქადევით!

181

ქართლისათვის რა ძე დავსთმე, როგორ ტურფა, სასურველი,

ჩემთვის ვარდი მაისისა, აღარვინ ჰყავს მას იქ მშველი,

წასვლის ღონე არსით ჰქონდა, ბევრი ჰყვანდა ჯაშუშ-მცველი,

იქ პაატა დამიკარგავს, აქ არა მყავს გამკითხველი!

182

მაშინ ზურაბ ბევრი მიმხრო, კაცი არის გამბედავი,

კაის ჯარით მამეშველა მტერთ მემუქრა და მედავი,

ომის დღესა წინ წამდგომი, დამშლელთ უთხრის: "დამე დავი!"

მოყვარე და ჩემთვის მკვდარი, ის ეტლ სრული, მე ბედ ავი!

183

მან ცოლი დასთმო, ჩაიგდო სირცხვილად სრულად არათა!

ვჰკადრე: "უკეთესს შეირთავ შენთვის მწვე გასახარათა,

ხმალსა და სახელს აქ ჰპოებ, კვლავ მზე მოგფინო დარათა! -

ლუარსაბ მეფის დის შერთვა შენთვის არს ეს საკმარათა!"

184

ლოჭინის ბოლოს ქორითა დავიწყე ნადირობანი.

ერთი შათირი მორბოდა, "აქ მოდი," - უყავ ხმობანი;

არ მამეწურა, ესე თქვა: "არა მაქვს თქვენი ცნობანი."

ძალად შევიპყარ, იმ დღესა დასწყივა მისი შობანი!

185

გავჩხრიკეთ, თავ-დაბეჭდული წიგნი უპოვეთ უბითა,

ეწერა: "ქართლი აჰყარეთ, კაცთაგან დაასუბითა!

ერთპირად გამომიგზავნე, მკლავებს საბელი უბითა,

მოურავს თავი მოჰკვეთეთ, ვეღარა ქნას რა შუბითა!"

186

შათირი მოვჰკალ, ის წიგნი იქავე შევჰქენ ხეულად,

დავბრუნდი გაჯავრებული, ნახავთ რასა ვიქ წლეულად?

ლაშქარი ვიხმე, მოვიდეს, ჯარი გავხადე სნეულად;

სამკვიდროსაგან უმკვიდროდ ვიქმენ დაკარგულ, ეულად!

187

მარტო მე რაც ვჰქენ იმ დღესა, თუ ის შეეძლოს გმირებსა?

ჩემის შუბის წვერს ყარჩიხან გაწონით გულს იგმირებსა;

იმან ვერდიბეგ, მისი ძე აეგო შუბის პირებსა!

სისქეს რაზმს შიგან ვბრუნევდი, არა თუ განაპირებსა!

188

ქართველნი გვიან მოვიდეს, რა გინდ რომ ფიცხლად ვლიდიან,

რა შემოვიდეს ჯარშია, სისხლსა უწყალოდ ღვრიდიან;

ქონებას ძვირფასს იღებენ, ცუდმუდსა გარდაჰყრიდიან, -

მაშინ ვინც მნახის, სასალმოდ ყველანი თავსა ხრიდიან!

189

ის გამარჯვება გარდასწყდა, ვჰქენ ქალაქს ციხის აღება.

საშოვარი და ქონება მრავალი სხვაგნით წაღება;

ვინ გაგვიმაგრდა, მას მიხვდა საყელოს სისხლთა დაღება,

მაღლა ვინც მზერდეს ზვაობით, ასრე ხამს თავის დაღება!

190

მე ოთხი საქმე ერთს დღეს ვჰქენ, რა გესმას, ბრძანოთ "იშია"!

ყარჩიხანს რომე შევები, მის ჯარს რა დავსდევ შიშია,

იქ ახალციხე ავიღე, ქალაქს ვჰქენ იერიშია;

კახეთს რა ჯარი დავჰხოცე, სიმრავლით ვითა ქვიშია!

191

კაცს ამისთანა ყმა ჰყვანდეს, პატრონს რა უყოს მეტია!

მას აბიზღებდენ ცუდმუდი კაცი შმაგი და რეტია,

იგ მუდამ შენთვის კვდებოდეს შენის მტრის სისხლის მხვრეტია,

პატრონისაგან საკვდავად, ვით ადვილ გასამეტია?!

192

ეს ყველა მისთვის გავბედე, რომ მწადდა თქვენი დიდება,

კრძალვა და სათნო მწვე მჭირდა მე პატრონ-ყმობის რიდება;

თქვენს გარდაისად ავად ქნეს სხვათ ჩემი გარდაკიდება,

თუ ჩემს უკეთესს ყმას ჰპოვებთ, თქვენც გმართებს ხელის კიდება!

193

თქვენ ყველა იცით, რად მართებს ამბისა წვრილად ხსენება,

სად ბძანდებოდი, რას საქმით, ან გქონდა რა მოსვენება,

ვით მოგიყვანე, ხემწიფევ, ან გკადრე რამ მოხსენება;

ერთპირად კახნი მის ალაგს მივასხი, როგორც ენება!

194

რა ყორჩიბაში მოვიდა, თქვენ იყავ მეფედ მჯდომია;

შებმა დავშალე მე მათი, არ სჯობდა მაშინ ომია,

არ დაიშალეთ, ომისა წილი მეც რამე მხდომია:

ცხენი მამიკლეს თოფითა, შევიქენ გარდამხდომია!

195

ცხენით გარდახლტა, მამართვა ლომან ჩრდილევნის ძემან და

მითხრა თუ: "მე ეს მიქნია, ეგ შენი ცხენი ძე მანდა;"

შევჯე, მეთოფეს გაუდეგ, უთხარ: "მიცადე მე მანდა!"

მოვეწივე და გარდვაგდე, ვერ მიდგა, როგორც ბზე მანდა;

196

მე მისი ცხენი მოვგვარე, მაზე ლომი ვჰქენ შესმული,

იმა ცხენისა პატრონი შეიქნა შუბის შესმული,

მას ვეღარ არგებს მუმია, ანუ წამალი შესმული,

ცუდათ დარჩების მოკვდავსა გარედამ ცხება შესმული!

197

იარაღს თავსა დავადეგ, მე ზარად პირაკეცილი,

შევხსენ, ავაჭერ რახტითურ, არათუ კარგ დაკეცილი,

მტერს არ დავარჩენ, არიან ჩემგან დაჭრილი, კვეცილი,

სისქეს რაზმს სადაც მივმართე, შეიქნენ მუხლ ჩაკეცილი!

198

ტყუილს არ ვიტყვი, თქვენებრივ ვერვისი ვნახე ბრძოლება,

ხან მამაშორვის ცემამან, ხან ახლოს გიყვი ყოლება,

შუბის და ხმლისა გატეხა, ლახტის ტარ ხელთა ქონება,

გავბაადურდი იმ დღესა, სიტყვა ეს იყო ხსონება.

რა მარცხი მოვა კაცზედა, ვის შეუძლია ბრუნება? -

ძლევა მათ მიხვდა, უფალმან ჩვენზედ ივიწყა ბუნება,

აღარ მოგვშორდა ის ცოდვა, რომ თან გვდევს გველის ცთუნება,

ჭმუნვა და სევდა გარდგვერთხა, გული მით შემეძრწუნება!

200

წამოვედით, გამოვრიდეთ, ავკეთის თავს დავივანეთ,

ოღონ ძლევა იმათ დარჩა, თვარემ ჩვენცა ბევრი ვავნეთ;

ავთანდილ და დავით ორნივ იმა დღესა ვერ ვიპოვნეთ,

რაღას ვაქნევ საქონელსა, პირველს ომში რაც ვიშოვნეთ!

201

მეორეს დღესა მოვიდეს, გაევლოთ იქით რაზმია,

ზურაბს ძმა შემოეყარა, მე შვილი მონაკაზმია;

მე გკადრე: "გახსონს, მეფეო, თქვენ აქ ხანი რამ დაზმია?

ჩემსა ჭკუას და ძალგულსა, გაცნობებ მონახაზმია."

202

სამოცის კაცით წამოველ, არ ვერიდები ღამებსა,

თხილოვანს მოველ, ვაცნობე გაბაანთ შვილს და ძმანებსა.

ქალაქით ჯარი გამოდგა, ვეჭი, შოვნას დაიშხამებსა,

აწ მოურავი გასინჯეთ, აწყენს თუ რას აამებსა?!

203

დათხარეს ლის, წოდორეთი, დაწვეს, ცეცხლს უყვეს კიდება.

რა მინდვრათ ჩამოვიცადე, მეც უყავ განაკიდება,

ფიცხელსა ომსა შევასწარ, ვეჭვ, უმძიმსთ გარდაკიდება,

მათ ნაშოვარი მოსძაგდათ, გაყარეს ანაკიდება.

204

შვიდას კაცს თავი მოვჰკვეთე, გავსწყვიტე მე სამოცითა,

მკლავი დაგვიშვრა ხლმის ქნევით, გარდაყრითა და ხოცითა,

ხან შევიბმოდი ოცდათით, ხან ცოტას ჯარით, ოცითა,

ათს დღეს ლაშქარი დაგუბდა, ქართლი ვეღარ ყვეს მოცვითა!

205

ყველგნით წავიდა ხიზანი, რადგან ჩვენ გვექნა მარცხია,

რა ლისის ომი მიესმათ, საქმე ქნეს აღსარაცხია;

ქვა არსად არის ქართლშია, რომ ჩემი სისხლი არ სცხია,

სხვას კაცს კი არ შევიდარებ, თქვენი არა ვარ ნარცხია!

206

ცოლშვილსა კაცი უჩინე, სამცხის გზას უყავ კეთება,

ვჰთქვი: ერთხელ კიდევ დავხვდები, ხმალმა ეგებ ქნას მკვეთება?

ღართის-კარს დავხვდი, სახმილი ჩემგან მათ წაეკეთება,

კარგიც რომ კაცმა ბევრი ქნას, - მტერს მაშინც არ ეკეთება!

207

წიწამურის თავს დავხერგე, შეუკარ ღართის-კარია,

თხრილი უწინვე წამევლო და გზები განაკარია,

სადაც ვიწონი, ვიბრძოდი, მათ აჩნდა დანაკარია,

ავჭალით ახალციხემდი შეკრეს არაგვი, მტკვარია.

208

სიმრავლითა მოგვერივნეს, რადგან მიხვდა პირველ ძლევა,

შუბი გატყდის, ხელი მივჰყვით, მაშინ შევჰქნით ხლმისა ქნევა,

იმ დღეს თავი ვინ დაზოგოს, ისიმც კაცი დაიწყევა,

რა გასჭირდის, უკეთ შევსძლი, ასრე მქონდა ომის ჩვევა!

209

რა იარაღი დავლიეთ, მაშვრალთ მიგვჭირდა ომია,

წეროვნისაკენ უკუვდეგ მოღალულ დანაშრომია.

კარგად მიგდებდა პატრონი, - მეფე არ იყვის მწყრომია,

მუხრანში დადგა ლაშქარი, სიმრავლით უსაზომია!

210

ავკეთს მიველ, იქივ დამხვდა მამაცი და მეფე ბრძენი.

მიბრძანა თუ: "როგორ მოჰხდა, ვინღა შეგრჩა, ან რა ჰქენი?"

"ზოგნი ცოლშვილთ მიეშველნეს, ზოგნი მახლავს კიდევ მხნენი,

მაგრა თქვენი წასვლის დროა, " - ეს სიტყვანი მე ვით ვთქვენი!

220

მე დავდეგ, ხალხი გავგზავნე, შევიქენ ჯართგან სუბანი;

სამოცი კაცი კიდევ მყვა, გვეცვა შალისა ჯუბანი,

ზოგი მშვილდისარ-თოფითა, ოცსა გვაქვს ცხენზე შუბანი,

კიდევ გიამბობ, ქსანზედა ვადინე სისხლის გუბანი!

212

სპარსთ ზურაბს სიტყვა აჰკიდეს: "მოგვეც მართალი პირია,

არშიდამ ქალს გამოვიყვანთ, მოგვცე, არ გვიყო ჭირია;

ხემწიფის შვილი, თვის ტომი, ძვირად და დიდ საღირია,

თვალად ტურფა და კეკლუცი, თმა მოგრძე, ამბარ ხშირია!"

213

ერისთავმა თქვა ფიცითა: "აქვს ჩემგან დაუშავება!"

ჯარი გაგზავნეს მრავალი, ზურაბ თქვა: "არა შევება!"

გიორგი გულში ამბობდა: ”ხვალ ბევრი მე მეშოვება.” -

მეორეს დღესა ლაშქარმან, იცით, თუ რა იშოვება?!

214

მთიულნი ავლეს, არშასა მივიდნენ შიშნეულობით;

მათ ქალი გამოიყვანეს, წამოვლენ, ვით სნეულობით.

ქსნის გზაზე გამოემართნეს, შეიქნეს არეულობით,

რაც მოჰხდეს, ახლა ისმინეთ, დღეითგან აწ წასულობით!

215

მათ ქალი მოჰყავს, გარდმოვლეს უწყინრად ხევი ხადანი,

უკან გიორგი მოსდევდა, - ვალს უნდა გარდახადანი; -

მეც მიველ, წინ გარდაუდეგ, ვიყავ იასეს ხადანი,

რომელსაც მოვხვდი, გუდურებ უყვი ტყავისა ხადანი!

216

მე ხუთი ქეში ისარი დავლიე მათზე სროლითა,

გზის ასაქცევი არ ჰქონდათ, ქარჩოხით, არც ისროლითა,

ამოვსწყვიტეთ და დავჰხოცეთ, ქსანს სისხლი შევასწორითა.

ალაგს და უადგილოსა კაცი ეყარის გორითა!

217

სისხლი რუდ მოდის კაცისა, ქსნის წყლისა არის მღებელი.

როდეს ისარი დავლივე, ხლმისა ვარ ამომღებელი;

რაც რომე იმათ დათესეს, თავს ექმნა გამომღებელი,

კარგს იარაღთ და ცხენების ვიქმენით წამომღებელი!

218

ქსანი შეიქნა ორს კვირას სრულად სისხლისა ფერადო.

ხევები მძორით აივსო, კაცი ვერ მორჩა ვერადო,

რომელიც მორჩა ცოტა რამ, შეიქნენ გასაშტერადო:

უკვირდათ ჩემი საქმენი, ვის თვალნი ჰქონდა მზერადო!

219

ყაზახის ხანი შევიპყარ, არ მოვჰკალ, იქ დავაბია,

სამი სულთანი მასთანა ერთმანერთს გარდავაბია,

მათად სასროლად გსმენია, მშვილდსა თუ სად ავაბია,

ოქრო-შეკაზმულს ცხენს შევჯე, მაგარი სადავაბია.

220

აბა მიბძანეთ, სხვის კაცის ეს სამსახური მეფეთა,

ხლმის განაკვეთსა სინჯევდით, თუ ხორცი როგორ მეფეთა!

გზას დამიგდებდეს მებრძოლნი, პირისპირ ვერვინ მეფეთა,

ლხინს და გაცემას, ალერსსა, მიქებდეს სიიეფეთა!

221

უხვი მით მქვიან, ერთს დღესა ვარ ქართლ-კახეთის გამცემი,

საქონლის დაუშურვალი, მტერთა ლახვრისა გამცემი;

ძალს იგი მაძლევს, ვინ არის ყოველთა უხვად მამცემი,

ერთის ათასად გამხდელი და ბევრეულთა მამცემი!

222

სრულად ერანი მოვიდა, ქართლის ქვეყანა აივსო,

კაცს და ტყვეს ვერა ავნეს-რა, გლეხთ სარჩო დიაღ დაივსო;

მეც ავიყარე, გაბრუნდენ, ნახავთ რა უყო ჩაისო,

წლეულად ესე მივნია, ზოგი მიყურეთ გაისო!

223

მე სამძიმარი რაც მქონდა, ვსდევ თიკნაბერას ციხესა,

კაი მცველები დაუგდე, ხელი ვერავინ მიხესა,

იქ მდგომნი ყველა მიძრწოდა, მონებდეს ჩემსა რიხესა,

ვერვინ შეუა მებრძოლი, კარები ჩაიმიხესა.

224

ალ, სურამი გავამაგრე, არ არს ადვილ ასაღები,

ფთხილობდეს და გუშაგობდეს, არ არიან სულ დამღები,

ადვილ ძალად ვერ წაართმენ, ვერ არიან ბარგთ წამღები;

უთხარ: "ადრე მოელოდეთ, მალ გეწევა სისხლთა მღები!"

225

ქართლიდამ წაველ, ცოლშვილი მივასხი ახალციხესა,

მესხთ ბძანეს: "იმა ლაშქართა შენგან ლახვარი იხესა,

ჩვენს მოდგომასა გაცნობებთ, ბაქსა, ძალსა და რიხესა,

ამხანაგს, ვისც არ უნდოდე, მეფენიმც გაირისხესა!"

226

ზოგ-ზოგი ბარათიანი თან წამყვეს ცოლშვილიანად,

გიორგი ქავთარიშვილი, გერმანოზ მსახურ-ყმიანად.

სხვა მსახურ მარჯვე კაცები, მსვლელნი არა თუ გვიანად,

იმ თემის აზნაურშვილნი მოვლენ თამამად, ხმიანად!

227

ახალციხე და აწყვერი, ხერთვის და ფარავანია,

ყიზილბაშთ ჰქონდა ციხენი, შიგ ჭანი ან საკანია;

ზოგი მე ძალად წავართვი, ვიხმარე კარგ რაკანია,

ზოგი იმათვე გაუშვეს, გასცვივდა თეთრ, დრაჰკანია.

228

გიორგი ქავთარიშვილი სიტყვა-პასუხის მთქმელია,

ხვანთქართან ამად გავგზავნე: "თქვენ იყავ ჩვენი მშველია!

ეს ციხეები ავიღე, თქვენ გამოგზავნეთ მცველია;"

ხემწიფემ ბძანა: "საქმენი უქნია კარგ საქნელია!"

229

ბძანა თუ: "ვერვინ წამართმევს, ჩემია სრულ სამცხენია!"

ხალათი გამოეგზავნა, კარგ ბედაური ცხენია!

ემბრი ებოძა: "გამაგრდი, არ გქონდეს სიმარცხენია."

გიორგის ბევრი ეშოვნა ქონება ურაცხენია.

230

მეფემან პირად არ ბძანა, გულშიგან შექნა წყენანი:

"როდესაც არის, იქნების ამის სისხლისა დენანი;

მე - მეფე, ამას - სახელი, ხვანთქართან თავის ჩენანი,

ქართველთა ასრე დახვევა, ზოგთ ზავთით შესაშენანი!"

331

როსიტა გედევანის ძე, - ერდგული, თავდადებული,

დემეტრე საგინაშვილი - იყო ჩემთანა ხლებული;

მათარსი შიხაიდრის ძე, - ჭკუისა მქონე, ცნებული,

პაპუნა ვაშაყაშვილი, - ჩემთვის მკვდარ, თავწამებული!

232

სხვანიც ხომ ბევრნი მიახლნეს, ესენი გაუყრელია,

საათაბაგოს მივედით, მესხნი კარგ შესაყრელია,

მათი სიტკბო და სიამე სევდისა უკუმყრელია,

რომელიც გაწვევს სალხინოდ, ხელის ხელ ჩასაყრელია!

233

დაუთ-ბეგ გოგორიშვილსა მკვიდრად აქვს ციხისჯვარია,

მითხრა: "ხელთ მოგცემ ციხესა", მან დაიფიცა ჯვარია.

აფიეთს დავდეგ, მე მახლდა კიდევ კარგა რამ ჯარია;

მესხნი ყოფილან მოყვრისთვის თავისა გამსაჯარია!

234

ფარად ფაშა ხომ სიძედ მყვა, თავდადებ, ჩემთვის მკვდარია,

თანუნა დიასამიძე, კაცი ბრძენი და წყნარია;

მან მითხრა: "თრიალეთისკენ ასპინძა ახლო არია,

ყმა და ამბავი მოგწვდების, ავი თუ გასახარია!"

235

ხალხი ციხეში ავასხი, მე დაბლა - ძირსა ვდგებოდი;

რა იქ სადგურად დავდგინდი, მწადდა რომ მეფეს ვხლებოდი!

ვნადირობდი და ვიშვებდი, ხან მთაზე ვიარებოდი,

სევდასა მოვიქარვებდი, კაეშანს გავეცლებოდი!

236

სრულ მესხნი ტკბილად მომეპყრნეს, ჩემთანა სადგურობდიან,

უფროსნი მიალერსებდენ, უმცროსნი კარგა მძღნობდიან;

რა ამბავს თავი ახსნიან, ხან ჩემს ქებასაც ჰხმობდიან,

მათაც წყალობა უყვიან, ერდგულნი ვინც მე მყმობდიან!

237

შალიკაშვილი როსტომ და ელისბარ თაქთირიძეო,

ყაენთან სწორად ვიყავით, ერთი ძმა, სხვა კი ვიძეო;

როსტომ თქვა: "იცი, აჭარას კარგა მამული მიძეო;

იქ დადეგ, რადგან ქართლითგან ჯერხანად გამოიძეო!"

236

მე ვჰკადრე: "იმერეთს ჩავალ, გიორგი მეფეს ვნახაო,

მათსა საქმესა ყველასა გულშიგან გამოვსახაო,

მასუკან იქით გარდმოვალ, ლხინი მაქვან თუ "ვახაო!"

ცდას არ დავაკლებ საქმისას, ქართლს კიდევ დავინახაო!"

239

მე ყიზილბაშნი მეგონა, გავლიდეს ჩვენსა ზღუდებსა,

რიდი არ მქონდა მტერისა, თავს მოვიხდიდი ქუდებსა,

ხან ზარზმამდისი ავიდი, ხან ჩამოვიდი უდებსა,

ამაში ჯარი მოგვიხდა, ვნახავთ, თუ ცეცხლს ვინ უდებსა?!

240

მე მთაზე ვიყავ სათოფეთ, ციხეს ვთქვი ასვლა ძისანი,

დავხედე, არე მოიცვეს საფარა-ასპინძისანი,

დიასამიძის დახდომა, ომი თქვეს ორთავ ძმისანი,

გავჰკვირდი, ნეტარ რა უნდათ კაცისა განაძისანი!

241

რა მოვიდენ, კარგა დავხვდით, ვეღარ გვიყვეს იმათ ბრძოლა,

დავჰხოცეთ და ამოვსწყვიტეთ, მათ შეექმნა ცხრო და თრთოლა,

ვინც ითავა, მანც ავად ქნა, ან ვის ექმნა წამოყოლა,

გზის ბელადი, ასრე გვესმა, მთას გარდვიდეს, ჩაექოლა!

242

ასპინძამდი ასრე ვდივეთ, მათ ეგონათ ხევი ვაკეთ,

ნაშოვრისა დანაცვივნით ჩემს ყმას კიდევ კარგა ვაკეთ;

ჩვენს სევდასა უკუ ვიყრით, მათთვის ცეცხლსა უგზებ, ვაკეთ;

იმ თვის ჩვენთვის მათი მოსვლა არ შეიქნა მოკლე, ნაკეთ.

243

ბეჟან მითხრა, თაქთირიძემ: "იმერეთს ვარ ბევრჯელ მსვლელი,

მეცა თანა წამოგყვები, მეფესთან ხარ თუ მიმსვლელი!"

მიველ, მეფის სიკეთისა ვერ ვარ თავის მე ამსვლელი;

რაც მიბძანის, იმას ვჰყოფდი, ვინ არს მცნების გარდამსვლელი?

244

დამხვდა კარგა, თავდაბლურებ, მან შემიწყო ტკბილად ხელი,

პურადად და გულ-კეთილად მწვე გასლოდა მას სახელი;

დადიანსაც ეს ებძანა: "მეც ვარ მკვიდრად კაცი ძველი,

მიმცემი და მოალერსე, დაჭირებულთ კაცთ მიმშველი."

245

მეფემ მიბოძა დასტური, ვლე არე ოდიშისანი,

იგიცა კარგა დამიხვდა, ქება არ ძალმიც თქმისანი;

ყმათ ორთავ მომიპრიანეს, ვეღარ ვჰქენ ყმობა სხვისანი,

ისევ მეფესა ვიახელ, დამხვდა, არ თქმულა ძმისანი!

246

სულ იმერელნი მომაკრფეს მეგობარ-ამხანაგებად,

მომგონდა ჯერნის სროლანი, როდეს ჩავიდი ნაგებად;

ცეცხლი მამედვის წყენისა, შემექნის გულსა დაგებად, -

რაც რომ სახლები დამექცა, როდისღა შევსძლო აგებად?!

147

მეფესა ვსთხოვე დასტური, გარდმოვლე მთანი ოცხეო.

მთას აქათ წყალი გაუდის, დიაღ ცხელი და მოცხეო;

გულს უთხარ: "ისრევ გამაგრდი, ხმალს კიდევ სისხლი მოსცხეო;

გამოძებული რას ვარგხარ, ან იცხე, ან შემოსცხეო!"

248

ინაშვილი მყვა მსახური, მის დროს მტრის კარგა მცემელი;

ნახშირის გორით მოვიდა ციხისა გამომცემელი,

მიამა, შევჯე, წამოველ, არ ნაღარათა მცემელი,

სხალნარში მოველ დაფარვით, არ მაღლა გარდამცემელი.

249

ქალაქს ჯაშუში ჩავგზავნე, მწადდა ციხისა აღება,

შიგ მყოფთა ყველას დახოცა და საქონლისა გაღება;

გუშაგთა გვიგრძნეს, შეგვიტყვეს, ვეღარა ვჰქენ რა წაღება,

წაველ იმ ზამთარ სამცხესვე, იქ დავჰყავ მარხვა, აღება!

250

გაზაფხულ ქართლში ჩამოველ, მეფევ, თქვენც ჩამობძანდია,

როგორ გმსახურე, გაამე, ტახტზედა რა დაბძანდია,

თუ მაშინ ყმადა გყოლოდი, ხვანთქართან არ წაბძანდია!

მზას დაგახვედრე ქვეყანა, გკადრე, თუ: მალ მობძანდია!

251

რაც ქართლისათვის მე ვჰქენი, ცოტა რამ გკადრო მცრობილი,

ტყუილს ვერ ვიტყვი, ამისთვის არს ბევრი კაცი სწრობილი;

მეც მემკვიდრე ვარ ამ ალაგს, არ შემოსწრებით ხმობილი,

ზოგჯერ უქნელი საქმე ვჰქნი, გავჰტეხი რაზმი წყობილი!

252

ეს ასრე იქნა, რაც მოჰხდა, თქვენ ყველა იცით სრულებით;

ვისცა ვხლებივარ პატივით, გვერცა ვსჯდომივარ სრულებით;

ჩემნო მებრძოლნო, შეგიპყრობ, აღარ აგიშვებ, სრულ ებით,

მე თუ გარდავჰხდე, პატრონო, თქვენმცა ნუ დაესრულებით!

253

თქვენთვის ვსძრევდი მე, მეფეო, თავსა, ხელსა, გულსა, ტანსა,

შამხალამდი მივაწივე, მე მიუხე დაღისტანსა,

მოვარბევდი ქვეყანასა, მოვიღებდი მოსატანსა,

უშიშარად მტერს ვებრძოდი, მაგრა უდეგ მე სატანსა!

254

ხმლითა გავჰტეხე ოსეთი, ავიღე მაგარ ციხები,

უფროსნი კაცნი გავბეგრე, გაუშვი ზავთი, რიხები,

ჩემის შიშითა შეწუხდეს, დაისვეს გულსა მიხები;

მტერნო, თქვენც იცით, ჩემის ხლმით მრავალჯერ დაიწნიხები!

255

მე შევაშინე, შეშინდეს სულა ქვეყანა ოსისა,

ვახტანგ რომ მოკლა თარაყან, ბაღათარ ორნივ დროსისა.

ვინ მომივიდნენ, ხალათით აივსნენ სრულად მოსისა,

ვით ისრაელთა არ შერჩა გარდაკიდება მოსისა.

256

პაპუნა ვაშაყაშვილი, თამაზ, ვინ ქარციძეობდა,

წინა მიმიძღვეს მამაცად, არ ვიც, რომელი ზეობდა,

კაცები დარჩა დიდგვარი, ესენი მათზე მძლეობდა,

თამაზს მაჩაბელს ისარი მიკრეს, ვინ მშვილდსა ზეობდა!

257

მელიქ ათაბეგ მჩხუბევდა, ენას ჰხმარობდა გველადო,

ლორის სიმაგრეს შემიდგნენ, ვერ მოვიხელე ველადო,

მელიქს და ზაქუმს ჯაშუში მე დავაყენე მცველადო,

მიუხე, ვეღარ დამაგრდა, კლდეს ექმნა შიგ გამძვრელადო.

258

საქონელი და ცოლშვილი ყველა ხელთ დამრჩა სულობით,

იგი გარდმეჭრა, წავიდა, იარებოდა სულობით,

ვეჭვ, მათი ხმალი დაჟანგდეს, პირი წაუხდეს სულ ობით,

შევსთვალე: ”ძებნე ცოლშვილი, როდეს მოხვიდე სულობით!”

259

ქაიხოსროს ჰყვა მოყვარედ როსტომხან სპასალარია.

მრავალჯერ გამოუგზავნა ოქრო, ვერცხლი და ლარია,

მაგრა იმათგან შოვება ბოლოჟამ ერთობ მწარია,

არ დაადგრების სამკვიდროდ, აღუტყდეს სითმე ქარია!

260

ხუთასი კაცი მეთოფე მან გამოგზავნა ბირთვისსა,

ამან ციხეში შეუშვა, თვითან გარ კაზმით ირთვისა;

იმათგან ამან ფეშქაში თავთავად კვლავ მიირთვისა,

გარ მოდგომილის მტრისაგან ადვილად არ წაირთვისა!

261

შემოუთვალე: ”ნუ გვიზამ, ქართლს ნუ მოსტეხე ზურგია!”

ეს ეთქვა: ”მათ მეტს სხვას ჩემთვის ნეტარ თუ ვის რა ურგია?”

ვჰთქვი: "სასახლეში მოვნახავ, სად რომე ცაცხვი ურგია,

რად გვიშვებს ამხანაგებსა, სამანი გარდაურგია?"

262

გორიდამ წაველ საღამოს, ტბისს მიველ, რომე ინათა;

სასახლეს გარ შემოვერტყი, გალავანს გარ და შინათა,

გარ გამოვიდა დილაზე ულვაშღებული ინათა;

შევსძახე: ”კარგა დაგვიხვდი, ღვინო დაგვისხი მინათა!”

263

კვლავ უთხარ: "რაღას უშველის ხელისა გამოღებანი?

მოდი, შევრიგდეთ, ერთადვე ვჰქნათ ხმისა ამოღებანი;

ციხე კარგგვარად ამართვი, ვჰქნა იქ მდგომთ სისხლთა ღებანი,

იგინი მამეც, საქონლის შენვე ქენ კვლავ წაღებანი!"

264

რა ღონე ჰქონდა არ ექნა იმ დღესა ჩემი ნებანი?

გამოიტყუა ერთპირად, იხმარა კარგი ცნებანი;

თოფები ყველას წავართვი, უყავ ერთს ადგილს დებანი!

მათ მოუიდა იმ დღესა დღე აღსასრულის, ვებანი!

265

სულ გამოვასხი ერთპირად, სიმაგრე დავაგდებინე.

ხუთასსა კაცსა იმ დღესა მე თავი გავაგდებინე,

ციხეს მეთოფე შეუშვი, მათ კარი მოვაგდებინე,

მძორები ხევში ჩავჰყარე, თავები გარდვაგდებინე!

266

იქ დავიჭირე ხოსია, არ უყავ ტკბილად ხმობანი,

თიკნაბერასა დავაბი: "იყავ, ვირ მოვლენ ცნობანი!"

მეფიცებოდეს ყოველნი: "აწყა ვჰქნათ მწვე დანდობანი,

აღარ გავიტეხთ ნამუსსა, თუ გვწამს აღდგომა, შობანი!"

267

სისხლის და ცოდვის, - ორისავ მწვე დიდად ვიყავ კრძალული,

მაგრა ქართლისა მინდოდა რგება და მწვე სიხარული!

მათ მოჰფენოდა კეთილად, მზეს ემზო დარი დარული,

მათთან სიკვდილსა ვჯერვიყავ, როს ვიყავ გაუმწარული.

268

ქველს წერეთელსა ებძანა ადვილად ჩემი მუქარა;

მიუხე, დავსწვი, დავდაგე, ადვილ წაუხდა რუქა რა.

წამოველ, უკან მამდივა, ნიავმან ვეღარ უქარა,

შევსძახე: ”ცუდათ გაგიცვდა გლახ შენი ბაქი-ბუქარა!”

269

ახლოს მომმართა საბრძოლად, იყო კარგისა ბედისა,

ორი ისარი გულსა ვჰკარ, ხსენება შექნა დედისა,

მამაცი იყო, გულსრული, საომრად შემომხედისა,

ისივ გაბრუნდა, შეტყორცა რა ნახა ზედიზედისა!

270

სად მოვსთვალო ჩემი ბრძოლა, ანუ ომთა ჭირნახული?!

მე, მეფეო, შენთვის დავდე თავგაწირვით ტკბილი სული,

რაღას მარგებს ცრემლთა დენა, ანუ საქმე გარდასული,

რას არგებდა მაბიზღართა ჩემი მოკვლა, აღსასრული?!

271

არვის მივსცემ თავს საკვდავად, რაცა გწადდა იგი ქენით,

ამ საქმეთა გამბედავი როგორ მოვჰკვდე ცუდის ენით,

ერთს აზნაურს ვის უქნია ჩემოდენი ხლმისა შენით!

რად გამხადე ვალდებული მუდამ სისხლის ცრემლის დენით?

272

მე მეფეთა ორგულობა არა მთქმია არვისაგან,

რაცა შევსძლი, ერთს არ ძალუც, არ გამოვა არვისაგან;

ლომთა ვიყავ მე მებრძოლი, არა გვარი არვისაგან,

შუბის წვერთა რკინა ექმნის, გული ჩემი არვისაგან!

273

თუ სიკვდილი ჩემი გწადდა, რასთვის მტერსა არ მისივე,

მათ მოვეკალ, ხემწიფეო, იქნებოდი თქვენ ისივე,

ლაპარაკი, ცუდი ენა, ჭორის სიტყვა ამისივე,

გამიცუდე ნამსახური, ჯავრით გული გამისივე!

კარი მეათე

274

მეფემ შესთვალა: ”რაც გითქვამს, სრულ მართალია ყოველი,

მაშინვე გითხარ ფიცითა, როს მოგეგზავნა მროველი,

არც არას სისხლსა გადევებ, არც რას ავს შენგან მოველი,

თავდებათ მოგცე, არ მოგკლა, უცილოდ ძელი ცხოველი!”

275

აღარად მოჰხდა, არ იქნა შეწება, ცუდად რიგება,

გაყრა შეექნათ, ვეღარ ქნეს ერთად სიტყვისა მიგება;

რა მოიშალა, ვინ იცის, რა წყობა, რა გარიგება?

ვინ მოაშორვა, მის გულსა ლახვარიმც ადრე იგება!

276

ბძანება არის, ბატონზე ყმასა არ გამარჯვებია,

ბატონი რომე ტყუოდეს, ისრევ ყმას დამარცხებია,

თვარ უხლმოდ როგორ დავდგები, რომ ვიყო სრულ ნარცხებია,

ბევრთა მებრძოლთა თავები მიწათა მინარცხებია!

277

რაცა დაწერეს პირველად, იქნების, არ ასცილდების,

პატრონის შებმა არა ხამს, ყმას ხმალი გაუცვილდების;

რაგინდ ყმას ბევრი ჯარი ჰყვეს, ცრემლი იმასვე სდინდების, -

ესე მსმენია, ამისთვის ცეცხლი წვად გამიხშირდების!

278

გამარჯვება ხომ მას ხვდების, ეს სიტყვა მწვე მართალია,

მამაცი არის, უებრო, არვინ არს ნაათალია;

ეგებ მაბეზღარს კაცს შევხვდე, ხმალმა ქნას სამართალია,

ბატონისას კი არ ვღირსვარ, სხვა მტერთ ვაჩვენო ძალია!

279

ზოგთ ბაგრატოვანთ ასრე სჭირს, არ ახსონს სამსახურია;

რაგინდ რომ ბევრი აამო, ბოლოს არ გიგდონ ყურია,

მაბეზღარს სიტყვას უსმენენ, ვის ვისთვის რომ აქვს შურია!

ვის რა გაოდა, ქართლშია მეც რომ მეჭამა პურია?!

280

როს ყმა გარდაჰყვეს პატრონსა, მსახუროს ღარიბობასა,

პატრონისათვის კვდებოდეს, იქმოდეს სახლის თმობასა,

მამულს და ალაგს განშორდეს, თვისა ტომსა და ძმობასა,

მასზედან მისი პატრონი რად არ იქს იაფობასა?!

281

რა მეფე სვიმონ შეიპყრეს, კაცი მხნე, სახელ დიდითა,

ქართლს ხმალი იმან შეარტყა, მტერნი გახადა კიდითა,

სხვანი მებრძოლნი ყველანი თავს მდაბლად მოუხრიდითა, -

მას აქათ თათარხნამდისი ომით სისხლს არვინ ღვრიდითა!

282

კაცი რომ ავად გახდების, აქიმს უქადებს მრავალსა,

უთუოდ მოგცემ, დამჯერდი, როს ფეხზედა მყოფ მავალსა,

მუდმად თავს შენთვის ვამყოფებ, მეც რასმე დაგდებ კვლავ ვალსა,

დამიხსენ სალმობისაგან, ნუ მყოფ სულ ამომავალსა!

283

აგრევ კიდევე, ვის სადმე რომ ჰქონდეს დაჭირებანი,

რგებას გაჰპირებ მაშინვე, დაგიწყოს შესხმა, ქებანი,

გეტყვის: "ვირემდის ვსცოცხალვარ, ვჰქნა შენი სიამებანი,

ბოლოჟამს დაავიწყდების საქმისა გარიგებანი."

284

აბა, რა ვჰქენი, მეფეო, რა დავსდევ თქვენზე ვალები?

თქვენისა ერდგულობისთვის ნება ვჰქენ, ზოგი ძალები,

რა შენ პატრონად შეგმზერდი, გამხიარულდის თვალები,

სადაც მიბრძანი გასევა, გული მიმქონდის სალები!

285

ესეცა თქმულა, რომელიც კაცი თუ მართლა კაცდება,

ხდალი, უღონო, რომელიც მიიწევს, მას ვერ ასცვდება,

იარაღ-მოშლილ ჯაბანი რას ესვრის, ყველა დასცდება,

მამაცს და პურადს უძრახავს, იტყვის: "შალურებ გაცვდება!"

286

ამხანაგთ მისთვის მაბიზღეს, იტყოდეს: "კაცი ვარგია!"

ქართლ-კახეთისა მამრჩენი, მიკვირს, რად დავიკარგია?

პატრონის შემმატებელი, ამხანაგთათვის მარგია, -

გვერც გისხდენ მაბეზღარები, ჩემთვის ეს როგორ კარგია?

287

ზურაბს შევსთვალე: ”რაც იცი, სრულ ჩემი ნასწავლებია,

ოსტატის არ ჰხამს ჭიდება, ვისაც შეგირდი ხლებია,

როდესაც მე დავიკარგო, გაჩნდების, ვით დასდგებია!

ორთავე სწადდათ სიკვდილი, აწ მარტო გარდაჰხდებია.

288

მოყვარე ხარ გულითადი, რა მიქნია შენზედ ავი,

მამათქვენმა რა ქნა ჩემზედ, ვით გარდადვა საკვდად თავი!

მიკვირს, შენ რად გამიმეტე, რამ მოშალა ჩვენში ზავი?

მეც დამკარგავ, საქმეც ჰქენი შენის დღისაც გასათავი!

289

ვირ ცოცხალ ვიყო, შენც გქონდეს იმედი სიცოცხლისაო,

ესე სიტყვანი გახსონდეს სიძის მონახულ ბრძნისაო,

ვირემ სული მითქს, სიკვდილი შენი სხვამ ვერ იგრძნისაო,

შენი სადავე საკვდავად ჩემზედა ნუმც იძვრისაო!

290

რა მე მამკვლენ, ან დამკარგვენ, დაგიწყებენ მიზეზებსა,

სიტყვით თავსა ვერ აუხვალ, პასუხისას შეჰკვრენ გზებსა.

ახლა მგონი მუხრანს გაძლევს, შეიშურვებს მთას და ზეგსა,

როდესაც რომ გიხელთებენ, აბნელებენ შენთვის მზესა!

291

ზურაბს ეთქვა: "მოყვარეც ხარ, მერმე კარგი ამხანაგი,

ჩვენსა შუა არ ყოფილა წყენა რამე ერთი დანგი,

მაგრა ბატონს მოვდგომივარ, რაც რომ ძალ-მიც, მე ვარ მარგი.

მზის მამას რომ არ უშველო, მე რას მეტყვის პირი მანგი?"

292

ზურაბს რაღას შეუთვლიდი, ის მიუდგა მაგრა, ბურჯად,

ცოტას ხნისა სიძე არის, შეიტყობთ, თუ იქნას ურჯად,

დაუწყებენ ბეზღობასა, სისხლს წითლად ჰქმენ, ხორცსა ლურჯად;

ავსა კაცსა ავი სიტყვა და ბეზღობა უჩანს უნჯად!

293

სპარსთ ვეღარ ვნახავ, მათზედა, იცით, ვარ დამნაშავია.

როდეს ლუარსაბ დამმოყვრდა, ისიმც დღე არის შავია!

კეისრის ტახტსა მივმართო, კარგი მექნას თუ ავია,

შუა ნუღარვინ ჩამოვა, აღარ მოჰხდების ზავია!

კარი მეთერთმეტე

294

თაო ჩემო, ვით გასრულო, სევდიანო, როგორ წყლულო,

საქართველოს რჯულისათვის ათას ფერად წამებულო,

მეფეთათვის რა ნასაჯო, ნამსახურო, რა ერთგულო,

აღარ შეგრჩა ნოსტეს ლხინი, ალაბ, სტამბოლს დაკარგულო!

295

ვა, დაგაგდებ სახლ-სამყოფო, სად კარგო და სად ავებო?

შორგვარ დავრჩი მეზობელთა, ვისთანც ვიყავ სა დავებო:

ავჟანდათა სიმაგრენო, მე სად გძრევდი სადავებო?

რამდენს მოვრჩი ძნელს ბადესა, ახლა კიდევ სად ავებო?

296

ვინც იცის, თუ შენ რამდენჯერ მტერი შენი განაბია,

რომელიც რომ იწადინი, აღარ მოჰკლი, გან აბია;

ლხინობდი და იხარებდი, ხელთ გეჭირის განა ბია,

თუ გავარდი სამყოფთაგან, ქვეყნის სიგრძეს განაბია!

297

თაო ჩემო, სად მოჰკვდები, ანუ ვისსა სამარებსა,

რას დალახავ ქვეყანასა, იარები სამ არებსა;

მოშორდები მოყვარეთა; შენ ხარ ვისსა სამარებსა? -

სამყოფთაგან გააბეზრდი, კარსა გავლი გასარებსა!

298

ეს სოფელი ასეთია, არ დაინდობს კაცსა აროს,

ვინც იყვენით, ძნელი საქმე მაშინ უყავ იცით აროს;

აწ მეფეთა გაწყრომილმან თავმან ჩემმან სითკენ აროს?

მე წავიდე, დავიკარგო, მტერმან ამით გაიხაროს!

299

ვინ მაბეზღებს ენა ყბედი, მოაგონდა იმას ის რით,

რა მე მეფეს მომაშორვებს, მას დაამცრობს იმას ის რით?

ჩემნო მტერნო, თქვენი გადის, რაც რომ გინდა, იმას ისრით,

თუ ჩემიც რამ გავიდოდეს, სცნობთ, რას უზამ იმას ისრით!

300

ქართლს მოვავლე გალავანი, აწ ვინ აქცევს ზღუდეებსა,

ჩემად ნაცვლად ჩემს სამკვიდროს ვინ დაიდგამს ბუდეებსა;

ვერ მიფერებს ვერას საქმეს, თავსა გაიცუდაებსა,

მეფეს ტყუილს მოახსენებს, უმგზავსოს და მრუდაებსა!

301

აქ სხვა სიტყვა შემოვიღო, ნუ გამკიცხავთ, მიგდეთ ყური:

კაცობასა მოვდგომოდი, გულში მქონდა არვის შური.

თუ ქორი ზედ აღარა ზის, კაცს რას არგებს მარტო თური,

ვერ დავსწყვიტე ცრემლთა მილი, თვალთა ჩემთა მონაწური.

302

რაც დავსწერე, მომიგონდეთ, განა თუ ვსთქვი საკვეხელად,

რად მოვიკლა ცუდათ თავი, ანუ სისხლი იქცეს ველად,

რაღას მარგებს, მოყვარულთა ღაწვი შექნან ცრემლით სველად,

რა ღალატით სიკვდილს ვესწრა, ვინ იქმნების ჩემად მშველად?

303

ნაბოთე მოკლეს უბრალოდ, ექმნეს სისხლისა მხვრეტადო,

იოსებ ძმათა გაყიდეს, თორმეტ ჰქმენ მეთერთმეტადო,

რაქაელ შვილსა სტიროდა, რომ ვეღარ არის მჭვრეტადო, -

აგრევ დედა-ჩემს მოუვა ტირილი მეტის-მეტადო!

304

ყოვლთ ხემწიფეთა უდიდე, ვინ რომ არს კეისარადო,

მაკედონელის ტახტსა ზის, ციხენი აქვან სარადო;

მებრძოლნი იცით, ვერ გავლის ახლო ან იმის არადო,

თუ წყენა ვინმე გაბედა, იტყვიან - იასარადო!

305

ჯაზაირ, ვლახი, ბუღდანი, - უჭირავს - იამანია,

ურუმელი და მისრეთი, შავი და თეთრი ზღვანია,

ბასრა, ბაღდადი, მადინა, მაქა, აზრუმ და ვანია,

ვერ ავნებს, რომე დაცოცხლდენ ამირან ძმობილ-ძმანია!

306

დასავლეთი და სამხრეთი არს სრულად იმის ხელადო;

ყაენიც, დიდი ხემწიფე, მაგრამ ეს უფრო ძველადო, -

ინდთა საზღვრამდი ის იპყრობს, სად მზეა ამომსვლელადო,

მათი პატრონი, მეგონა, არსო ბაქაჯარ ქველადო!

307

სულთან მურად და შააბაზ ერთჟამად იყვნეს მჯდომია,

ორთავ ვიახელ, გარდამხდა მათთან ლხინი და ომია,

მაპატივებდეს, მაძლევდეს, რისაც რომ ვიყავ მდომია;

რიცხვს ვინ იქს, რაც რომ ომშია მე კაცი შემომკდომია?!

308

ესენი მისთვის ვახსენე, გასინჯოთ ჩემი თქმულები,

სიტყვის მალამა მიძებნოთ და გამიმთელოთ წყლულები;

კაცი ვინ იყოს, მიბძანეთ, ორისავ შესწავლულები,

ორთავ პატივმცეს უღირსად, მათ გამიერთეს გულები!

309

ორთავ ახლდეს დიდი კაცნი: კახები თუ ქართველები;

ვინ გამოჩნდეს ჩემად სწორად, სიტყვით დამდვან იმათ ლები,

რა შააბაზს მე ვიახელ, არ გამიყვის ნატალები,

რა მიბოძის, რა მიბძანის ტკბილის სიტყვის სათქმელები!

310

მათი დავსთმე სიტკბოება, შენთვის დავსდევ თავი სულა,

შვილი პირმშო საყვარელი, სიცოცხლე და ჩემი სულა:

ბედმან მიყო, რაღა გკადრო, აწ თქმის ჟამი გარდასულა.

სადაური სად მოჰვკვდები, ეტლი ჩემი სად წასულა?

311

რა უკუღმა ჩარხი გადრკა, წაღმა აღარ დაბრუნდების,

რა დოვლათი კაცს მიადგა, აღარსაით გაბრუნდების!

მე რომ მესმის, თქვენი გული ჩემზე აღარ მობრუნდების,

გზა კაპნად მაქვს, ჩემი ფეხი დაღმა ვეღარ ჩაბრუნდების.

312

უჩემობით მებრალები, ვამე, ქართლო, სუსტობისთვის:

გალავანი დაგექცევა, გადგებიან ზოგნი თვისთვის;

ეგზომ ჩემი ჭირნახული აწ დავაგდო როგორ სხვისთვის?

ოდეს მტერი წამოგატყდეს, მომიგონდეთ ამა თქმისთვის!

313

ბრძოლა, ომი, ჯაჭვი, ზუჩი, შუბი, ლახტი, ხმალი, მკვეთი,

მით მიყვარდა, ბევრჯელ შევჰქმენ მტერი შუა განაკვეთი,

ამხანაგს და მიღმა მბრძოლსა ბევრჯელ სადმე მე ვეკვეთი,

გავამდიდრე სულა ქართლი, უღონო ვჰქმენ განაკეთი!

314

სად მიუხდი, სად ვებრძოდი, რას მთებს ვიქმნი გარდასული,

გაცემა და ლხინთა ნახვა აწ რა იქმნა გარდასული;

არ მინდოდა წასახდენად ხორცსა კიდევ გარდა სული;

სისხლს დავღვრიდი, ანგელოზნი რომ მომრტყმოდა გარ დასული!

315

თავს ვეტყოდი, ქართლისათვის მოკვდი, წინ გიც ა, წამება,

ვინ სჯულს რყვნიდენ, გვისუსტებდენ, მათთვის მშვილდი აწ ამება,

მათგან ბევრი დავასუსტე, ავხსნი ზოგი აწ ამება, -

ბოლოს ნახეთ ჩემი ბედი, თუ რა მამხვდა აწ ამება?!

316

მე არ მაკლდა ორღანონი, ბობღანი და წინწილები;

ახლა მაბამს ეს სოფელი, უწინ დამდვა წინ წილები,

კაცობის და სახელისა კარგად მამხვდა წინ წილები,

აწ აეშვით, ჩემნო მტერნო, ვინ რომ ჩემგან წინ წილ ები!

317

რაც რომ მრუდი ვსთქვა სიტყვანი, გამკიცხეთ, ნურვინ მაქებსა.

მწადდა წამება, სისხლთა ღვრა, არ თაყვანება მაქებსა;

ბატონს რა ვჰკადრო, თვარ მტერთა ადრე მოუშლი მაქებსა!

გამოვსცდი მათსა ძალ-გულსა და თავსა კარგად საქებსა!

318

ვის რას ვაბრალებ, ეს ყველა ჩემი წერა და ბედია;

უღთოთ არავის არ ძალუც გასწყვიტოს სუსტი მკედია,

დავსცადო, კიდევ გამაგრდეს ჩემი ავჟანდის ღვედია, -

პატრონზედ ხმალი არ გაჰკვეთს, ამით ვარ უიმედია!

319

როდეს გასჭირდეს, საქმისა კაცი ხამს გამაბედავად,

საქმეს მოახდენს კეთილად, თუ სულ არ არის ბედ ავად;

არც ნამეტნავად ის ვარგა, მირბოდეს დაუხედავად,

ლაღობით წახდეს ბოლო ჟამ, მტერს ვეღარ ექმნას მედავად.

320

კაცი რომ იყოს სიმაღლით გოლიათ, დიდად გორებით,

მრავალთ მებრძოლთა თავები მას ექმნას განაგორებით;

კიდევ მაშინც სჯობს საქმენი ჭკუით და მოსაგონებით,

თქმულა: მოცდა ხამს ჟამისა, არა თუ განაგორებით.

321

თუ კაცი იტყვის გულშია: "მტერს რომ შევება ომებად,

ვაი თუ იმან მაჯობოს, მე ვიყო ცუდათ მშრომებად,

ის არის სპითა მრავლითა, მე ცოტა გვარ და ტომებად," -

ვერ ვემოწმები, იცოდეთ, არ არის ომის მდომებად!

322

მას ვემოწმები, რომელიც იტყვის: "გავსწირო თავი და!

დღეს უომარი არ დავდგე, კარგი მოჰხდეს თუ ავი და;

ანუ მტერს ვსძლიო, შევმუსრო, ან ვიქმნე გასათავი და!

კარგს კაცს ვეძებდე საომრად, რომელმაც მთხოოს დავი და!"

323

კაცობა გწადს, მზასა გქონდეს მიწყივ შენი საომარი,

რა ხმა გესმას რაზმთ წყობისა, მით არ იქმნა შესაზარი!

სიკვდილს ვერვინ ასცილდების, რომ არ ექმნას მოთქმა, ზარი,

ავს სიცოცხლეს სახელი სჯობს, გინდა ეპყრას რომ ხაზარი!

324

ზოგი კაცი დაღონდების, ვერ გაბედავს ვერას ვერა;

ვირემ მტერი არ წაახდენს, კაცთა რჩევას არას ჯერა.

რა რომ მტერი კარს მოგადგეს, ნუღარა გაქვს გულის ძგერა,

მას კაცობა ხელთ შერჩების, ვის აქვს მტრისა მალ შეძგერა!

325

გული ჩემი სევდით სავსე შეჭირვებას გავს ებასა,

მთვარე ბადრად აღარა ზის, აღარც ელის გავსებასა,

დაშრტა სანთელთ სინათლენი, მიეწურა გავს ებასა,

ქართლის ბაღი მოიკრიფა, აღარ ვეჭობ გავს, ებასა!

326

უჩემობა დააჩნდების, დაღი იქმნას აბაღება,

ცრემლმან ჩემმან ღაწვი ჩემი ჩამოღარა, აბა, ღება;

მძლავრს მტერზედა გაგიჩნდების, ვის გაქვს ხმლისა აბა, ღება;

მარხვა მწადდა ვედრებითა, ლხინით მექმნა აბაღება!

327

მე მეფეთა გაწყრომამან, ნეტარ ვით არ დამასულა,

ბედმა მიყო უკუღმართმა, მერმე ჩემა დამა სულა;

ეტლი წაღმა აღარ წადგა, დახვანჯულა, დამასულა;

ქართლს შენახვა როგორც უნდა, გაგიჩნდებისთ დამა სულა!

328

აქანამდი სად მკვიდრობდი, თაო, აწ სად ილალები,

გახსონს, თავზედ ჯიღა გქონდის, ალმასი და ი ლალები,

შენ და შენი ამხანაგნი, ზოგ-ზოგები ილალები,

დაიჩაგვრი დანასული, დაილევი, ილალები!

329

სულ ქართველთა კარგად იცით, ქვეყნისათვის რა მიქნია:

ოთხგნით მტერი შევაშინე, ზოგი ფეხით გამიქნია;

დუშმანთ გული გაუტეხე, ხლმის ქნევითა ამიქნია,

ვერ დაუდეგ მეფის წყრომას, რადგან თავი დამიქნია!

330

აქამდის მტერთა ვერ მჯაბნეს, იგინი ჩემგან სულ ება;

ზოგთ გაქცეულთა მივსდევდი, ზოგთ ამოვართვი სულება,

მტერს როდეს რიხით შევსძახი, მან მე ვერ მითხრის სულება,

პატრონსა ვსჭვრეტდი ერდგულად, მაზედა მქონდის სულება!

331

გული არ მაძლევს უთქმელად, თვარ მწადს დუმილი ბაგისა,

მუდამ სახმილი მედების, ალი მეხვევის დაგისა,

მას უხარიან, რომელმაც ჩემი დაკარგვა აგისა,

წავალ, მივმართო სადგურად, სად თემი ათაბაგისა!

332

მას უნდა დიდად გარდაჰხდეს, ვინც ჩემი თავი წაგვარა,

არ მოაგონეს გარჯანი, მე მემსახურა რა გვარა,

ვეჭობ, დავაკლდე ბოლოჟამ, ვინ მე ჯარიდამ გამგვარა,

რადგან მათ დამთმეს, მოყვასნო, თქვენ ჩემი ნურა გაგვა რა!

333

მშვიდობით, თვისნო, მოყვრებო, გამოგესალმო სალამით,

მეგობარნო და შემცნენო, ცრემლი დავსთხიოთ სალამით,

თქვენ ნუ დაიჩნევთ გაყრასა, გული შემქნია სალა მით,

ვინ გაირჯების სიმხნითა, მან შეიდაროს სალა მით.

334

ყველას რამ გარგე, თქვენც იცით, ვირ ვიყავ თქვენი მჭვრეტია,

კარკაცობა და ნამუსი, ვისაც გიქნიათ მეტია,

იგი შემოგზღავს, ვინ მოსეს უძღვანა ნათლის სვეტია,

გული მწვე ღონობს გაყრასა და თვალნი განარეტია!

335

თქვენსა ვერ ვიტყვი, მოყვასნო, ძვირსა და ძრახვას ამ ენით,

რადგან მე დავრჩი შორ გვარად, თქვენ ხემწიფესა ამენით,

თუ ჩემთვის კარგი ვინმე თქვას, თქვენცა იყვენით ამენით,

ლხინსა ნახევდით, ღვინოსა, თქვენ მიიღებდით ა მენით.

336

გაგიჩნდებისთ ქვეყანისა გაწყობა და გარიგება,

თქვენცა იცით, ჩემის გარჯის ანგარიში არ იგება,

რაცა დამრჩა უშენონი, ჩემგან ახლა არ იგება,

თუ კაცი კაცს აღარა სჭვრეტს, მტრისგან იში არ იგება!

337

რად, სოფელო, სამუდამოთ ჩემზედა იქ ას ავსავით?

არ დააცხრო ცთომის გველმან, კიდევ ენა ასავსავით,

ჭირნი ჭირსა დამისართა კვლავ ამიწყო, ასავსა ვით.

დამიშრიტა ბრწყინვალება და ნათელი ა სავსავით!

338

დამემოწმე, თუ მართლა ვჰთქვა, თქვენცა ბძანე, - ეგ არია,

შინ რომ კაცი გამოარჩევს, არ მოჰხდების ე გარია,

რადგან უკვდად არვის გინდი, დაუტეო ეგ არია!

ვარდი დაჭკნეს, ჩამოცვივდეს, რაც დაგრჩების - ეგ არია!

339

ერთს ალაგს რომ ერთი კაცი გამოვიდეს ჭირთა მხდელი,

რა გაგვათ, რომ მტერს შეაკლათ, ან ჰყოთ მისი სულთა მხდელი?

ინაპიროს, გარ გიაროს, ველთა იყოს ჩამომხდელი,

თავს ეხუროს მუზარადი, ძვირად იყოს პირ-ამხდელი.

340

უმტრო კაცი არ იქნების, რომ არ ჰყვანდეს არა სითმე,

მემუქარეს ხამფოლადად მიპყრა ხამს და არა სითმე,

ჯაბანს კაცსა გულოვანი გაჰხდის, გვანდეს არა სითმე!

გულსა სევდით შეპყრობილსა აწ დამიჭრის დანა სითმე!

341

არ მომიგონებთ, რას იტყვით, როს მუზარადი ელევდეს,

რაზმი გასწორდეს დროშებით, ორგნითვე ჯარი ღელევდეს,

ცემა და საყვირთ ხმა იყოს, ცხენნი კაცთ ფეხით ქელევდეს,

მაშინ რას აქნევთ გიორგის, თუ მისებრ მოგეშველევდეს?

342

ჩემს ჭირნახულსა ქართლზედა მიკვირს, ვერავინ ხედავსა,

რაც საქმე შევსძელ ქვეყნისთვის, თქვით, თუ ვის გაუბედავსა?

ქართველნი დავხსენ მოსპოლვას, მით მიზმენ ზედიზედ ავსა,

რაგინდ რომ თავი ვაწამო, მეტყვიან კიდევ ბედ ავსა!

343

გული მქონდა მტერთ უშიში, გეგონა თუ მიდგა ისო,

სამსალასა, საწდეველსა, პირი ჩემი მიდ გაისო,

გულმან ხელმან, სევდიანმან, აწ ლახვარი მიდგა ისო,

თქვენ უჩემოდ რასაც შესძლებთ, მეცა ვნახავ მიდ გაისო!

344

ლხინი, ზმა, სიტყვის გაგონა, მქონდა მუდამად პურობა,

ამხანაგთ კარგ მეგობრობა, მიცემა, დაუშურობა;

კარგ კაცთა წყობა, ალერსი, მდიდართა მე უშურობა,

ვეჭვ, ზოგს თავადსაც მოსწადდეს ჩემებრივ აზნაურობა!

345

რა ცისკრის ლოცვა გარდასწყდის, ვნახი მფრინველი ცხენია,

შევჯდი, მფრინვლით და ძაღლითა შევექცი, ვირ სიცხენია;

მოვიდი, წირვა ვისმინი, ან ლოცვით ცრემლთა მრცხენია,

დავჯდი და ლხინსა ვემოყვსი, არ მქონდა სიმარცხენია!

346

როს მოვიცალი მტერთაგან, მიყვარდა ნადირობანი.

ვის სამართალს ქვეშ დაუჯდი, მჭირს უთვალღებო ბჭობანი,

ადრე ვიცოდი შეტყობა, კარგის კაცისა ცნობანი;

დაბალს კაცს ბევრი შევმატი, არ უყვი დიაღ მცრობანი;

347

ვის რომ რამ კარგი შევატყვი, კაცობის ჰქონდის ხალისი,

ცხენ-იარაღით შევამკვი, ძველი ქნის მან ახალ ისი,

დღეს ერთი გამოვაჩინი, მოვჰკაზმი, მერმე ხვალ ისი,

კაცობის სწავლას ევლტოდეს, ვით ოქრო დავახალისი!

348

ვისაც სიჯაბნე შევატყვი, მასცა შევმატი გულია,

მემკვიდრე მკვიდრზედ მოვიდეს, ვინ იყვნეს დაკარგულია,

სიხარულისა დღე გვქონდის, ვით წყლისპირს ალვა რგულია,

ამ დღეებისა შემსწრობი სევდით ვარ დადაგულია!

349

ჩემს სახლში იყვის მუდამად: წირვა, ლოცვა და გალობა,

უღონოთ ღონე, იმედი, გლახაკთ მიცემა, წყალობა,

ყმის სამსახური სამართლით, არავის სჭირდა ძალობა,

აწყა დამიგზო სახმილი, სოფელმან შექნა ალობა!

350

სტუმართა სუფრა წინ ედგის, მის მის დროს აუღებელი,

ვინ დამეთხოვის, წავიდის, არ დარჩის წაუღებელი,

მომღერალთ ლხინი, თამაში იყვის სულ დაუღებელი, -

აწ რასთვის ვჰკვდები, ამისი მე ვარ კვალ-გაუღებელი!

351

ქართლში უფროსნი ვინც იყვნეს, ითქმევდეს თავადობასა,

ყველა მოყვრად მყვეს, ბძანებდეს ჩემს მეგობრობა-ცნობასა,

მეცა მივდევდი, მომდევდეს, ვიქმოდით კარგსა ძმობასა,

ბედსა ვემდურვი და მერმე, ვა, ჩემის დისა შობასა!

352

ყველამ იცით, რომე ქართლი ჩემის ხლმითა დახსნილია,

თვარ შეიტყობთ ამას უკან, მტერი ისევ ახსნილია;

ჩემის ხლმისას ნაშოვრისას გუდის პირი წახსნილია;

ქვეყნის გზას ხომ ვერ შემიკრავთ, ჩემთვის მაშინც გახსნილია!

353

ერთი სიტყვა მამაგონდა, - არ ვსთქვამ ამას საკვეხელად;

სად რომ საქმე გაგვიჭირდის, ამხანაგთა ვიყვი მშველად;

მე იმათ თან ვერ მივაწევ, რომ მასმია კაცნი ძველად,

ერთის კაცის მემუქარის თავს სისხლის ვარ გარდამსხმელად!

354

ბაზალეთის ომსა შიგან მე მამეპყრა ედიშ ავით,

ამაყობდა იგ თამამად, შემომძახა; "მოდი, შავით!"

მას გაუპე თავი შუა, გინებით არს დამნაშავით,

მის ცოლს უთხრას დედამთილმან: "აწ მიბძანდი, შედი შავით!"

355

სხვაგან წერა დამწერელმან ხვანთქართანა წასვლა მისი,

სოხტაების ამოწყვეტა, სისხლთა დენა, ყათლა ვისი,

ბევრი ბრძოლა, ციხის რთმევა, ნებად, არა წართმევისი,

ან მოყვრების გამოჩენა, შესწავლილი ზოგან თვისი;

356

ხვანთქრისაგან როგორ ცნობა, ანუ დიდად პატივცემა,

მტერთ გავლენის დამადლება, წყალობა და კვლავ მიცემა,

მის დუშმანთა ამოწყვეტა, მისხის მისხად, რა მიცემა,

იტყოდა თუ: "სად მოჰვკვდები, ლახვრისა მაქვს სად მიცემა?"

357

ვით გაუძლებ კაეშანსა, გულო, ლახვრის აბა სმითა,

ყოფა ჩემი ჩრდილად იქცა, იგ შეიქნა აბასმითა,

გახსონს, ოდეს ნოსტეს იყავ, ცაცხვს ქვეშ იჯდი აბა სმითა!

უხვად გასცი საბოძვარი, წაიღებდენ აბაზს მითა!

358

ვინ იცის, თუ სოფლისაგან რა ლახვარი დამეშენა;

მიჯობდა, თუ სულისათვის გლახ სამყოფი დამეშენა,

ვინ მიმადლის ქვეყნისათვის, თუ რა მტერნი დამეშენა,

ვინ რომ ჩემთან ვერ შეიბა, ნურას მეტყვი და მე შენა!

359

თუ რამდენნი ჭირი შევსძლო, სოფლის მახე ამედგა რით,

სახლ-სამყოფნი სავანენი ჩემნი იყვნეს ამედგა რით.

ლხინში, გულო, მეფეთ მონე და მსახურე, ამედგარით,

კიდევ ხმალი მოიგონე, უშიშ, გულ-სრულ ა მედგარით!

360

ოდეს ლხინსა დავემოყვსი, აწ ეს სევდა მას არევდა,

ჭმუნვა მრჯის და სევდა მაწვევს, მუშაკობს და მასარევდა,

ბოროტი და ავი ენა წყალს მღვრევს წმინდას, მას არევდა,

რაც სოფელმან ეტლად მამცა, ჩემთვის კიდევ მას არევდა!

361

უბრალოდ ჭირსა არ მიმცეს, მე ეტლსა ამას ველია,

თვალთა ნაკადი მომადლოს, ღაწვნი მით ამასველია,

მკლავნი რომ ცუდათ არ დაშვრეს, ფეხს ჰქონდეს ამასველია,

მართალი ვიყო, ნუ დამსჯის, მუხლს არ ხვდეს, ამას ველია!

362

ჩემთა სასჯელთა აღრიცხვა ენას ვით ძალუც აგება,

ცუდათ შვრებიან მშენენი, ხელოვანთ ვისრ აქვს აგება,

მარტო რას ვმდურობ სოფლისგან, ვეჭვ სხვანიც ვინმე აგება,

რამდენს კაცს მიხვდა, ვერ ვრიცხავ, ჩემის შუბისა აგება?!

363

ვინც მიცნობთ, ბძანეთ, თუ ვიყავ ერთის კაცისა დარული?

ლხინი და შვება უღრუბლო მქონდა, მის შუქი დარული,

განსვენება და სიამე, სმა, ჭამა, ძილი და რული,

აწ ცრემლთა რად მდის ნაკადი, ღვარნი არ გასწყდა დარული.

364

ბრწყინვალება და ნათელი, თვალნო, სევდითა დაგევსა;

შენთვის სახმილი აღტყინდა, გულსა სამუდმოდ დაგევსა;

სიტკბო გამწარდა სოფლისა, სამსალა სასმლად დაგევსა,

გულო, ვით გასძლებ სევდასა, ან ჭირსა ნიადაგევსა?!

365

თავსა ვეტყოდი, სამუდმოდ ვის გვერც ახლავხარ, მას ამე!

ერთი არ მამეც, სოფელო, ჭირნი, მიორე, მასამე,

სევდა მიმატე წყენისა, აღარ მალხინე, მას ამე,

ვერსით გაგისწარ, დამაბი, გარ შემომხვიე მასა მე!

366

ხანდახან მამცა სოფელმან, საწუთრო მიქმნა დარადა,

ზოგჯერ მიმუხთლა, მიხვია, იქით და აქათ დარადა,

ზოგნი მე მჯობდეს, ზოგზოგნი იტყოდეს: "ვექმნათ დარადა,"

ბედსა ვეტყოდი: "სოფელმან ნეტარ შენ მოგცა და რადა?!"

367

ეტლმა მამცა ბედკრულობა, ნეტარ ყურსა ესმას ვისა,

ლხინი დამრჩეს განშორებით, აწ უყურებ ესმას ვისა? -

არა მქონდა გარიდება მე ლახვრისა, ესმას ვისა,

რამინისებრ შევებრალდე, ჭირნი ჩემნი ესმას ვისა!

368

თუ გსმენოდესთ, მე ლახვარი თუ რამდენი დამეცა რა!

ბედი წაღმა წაგრეხილი აწ უკუღმა დამეცარა.

ვა, სოფელო, უხანოო, დრონი აღარ დამეც, არა,

ჩემთვის იქმენ გამომცდელი, ვით ბელიარ დამეცა რა!

369

ამდენს ხანს ხომ ვეღარ გავსძლებ, რაც ხანი მაქვს განასული,

არ დავზოგე ქართლისათვის ძმა, ძენი და გან ასული,

თავი დავდევ საწამებლად, ხორცი საკვდად, განა სული?

თუ უბრალოდ სისხლს დამიღვრით, ვიქმნა ზეცად გან ასული!

370

თუ ამ სასჯლებს მოველოდი, მიმძიმს ჩემი დაბადება,

გლახ უბრალოდ განსაცდელი, სოფლისაგან ცეცხლთა დება,

რაები ვჰქენ ქვეყნისათვის, საკვდად თავის გარდადება;

თავი არვის მოვაკვლიო, არც ვჰქნა ხმლისა ჯერ დადება;

371

მეფეთ წინა სამსახური მე მინდოდის ყოვლთვის დიდად,

ამხანაგთა ვსათნოობდი, ვიყვი კრძალვით, მომარიდად;

მიღმა წყენა არვის ვჰკადრი, ვმთავდაბლობდი მყუდროდ, მშვიდად,

მე ეს მიყო ამ სოფელმან, თქვენცა გექმნას ბარგის მზიდად!

372

ჩემნი ჭირნი სხვათა საქმეს, არ ვეჭვ, ვისმეს გან არევდეს,

სად დავჰთესე კარკაცობა, ახლა ისიც განარევდეს,

ვიცი, რომე სხვათა ძალი დღეს ჩემს მკლავსა განა რევდეს,

გახსონსთ, ოდეს ჩემნი ხმანი, თუ ჯარს როგორ განარევდეს?

373

წახდა ჩემი კარკაცობა, დაისწავლა არვინ არა,

როგორ დავგმო ამასწინათ მეფეთათვის ვინც მამკვდარა,

მოწმად მყვანან ბევრი სული, ჩემს თავს თუ რა გარდამხდარა,

წაღმა სხენან ჟამნი დღეთა, მზე ჯერ სრულად არ დამხდარა!

374

ვერსით მოვრჩები სიკვდილსა, დღეს მოვა, ხვალე ისევ და;

უბრალოდ უნდა გარდაჰვხდე, ამით მაწუხებს ი სევდა,

თაო, ღალატად ვინ მოგკლავს, ცუდს კაცებს რასთვის ისევდა!

მან წამახდინა თავიდგან, აწ მომაგონდა ისევ და!

375

სოფელს სჭირს პირველ სიამე, საწუთროს პყრობა, შვებანი,

რასაც ინებებ, განებებს, იტყვი თუ: "მიყო ნებანი,"

მაგრა არა ქნეს მიყოლა, ვის ჰქონდა ჭკვა და ცნებანი!

მივჰყევ სოფელს და სახელსა, კარგთ კაცთა მქონდა ხლებანი.

376

ხედავთ კაცთა დაბადებულს, არვისა აქვს ერთი სახე,

მე სოფელმან ოთხის კუთხით დამაბა და მიდგა მახე,

არ გავიდა სამსახური, რაგინდ ბევრი ჭირი ვნახე,

ცუდად წახდა გარჯილობა, ბედი ამად გავიჩმახე!

377

მეც შემეძლო ამხანაგთა მაბეზღართა მტერობანი,

მაგრამ დავსთმი, ყველას უყვი მიცემა და ფერობანი,

ამისთვის ვჰქენ, მე მინდოდა აოხრებულთ შენობანი,

მაგრა ყველამ მოიჭირვა ჩემი გაჭრა, ხელობანი!

378

ერდგულობა - მე მგონია პატრონზედა სამსახური,

რომ ინდომო ამხანაგი, არა გქონდეს კარგთ კაცთ შური,

არ დაჰკარგო მეგობარი, არ ჰყო მეფის მოსამდური,

ჩემი იცით, ყველას გახსონსთ, რას ოფლთა ვარ მონაწური!

379

თუ გინდოდეს თავი შენი, შენც ინდომე ამხანაგი,

ცეცხლი მისთვის მოდებული აგრევ იყოს შენთვის დაგი,

ამოსწოდო მისთვის ხმალი, არ თუ ქარქაშს ადრე აგი,

თუ გაიჭრას სამყოფთაგან, თავი მისთვის გარდააგი!

380

რაც თვისთვის სწადდეს, მოყვსისთვის კვლავე მას აჯობინევდეს,

ცრემლთანა ცრემლი დაღვაროს, მოხარულთანა ლხინევდეს,

სწყუროდეს, მანცა იწყუროს, თუ დათვრეს - ისიც ღვინევდეს,

ჭირთანა ჭირნი იტვირთოს, სევდასთან მოიწყინევდეს!

381

კაცმა კაცს გული მიანდოს ერთპირად დასანდობელად,

მას მისთვის ცრემლი სდიოდეს უწყვეტლად, გაუშრობელად,

მისთვის ხმალს ხელი ანებოს მტერზედა დასაშრობელად,

თავი გასწიროს საკვდავად, სანთლურებ დასადნობელად!

382

მე ქვეყნისათვის რამდენჯერ ვჰქენ თავის გაწირვანია,

მოწამედ მყვანან მრავალნი, არა თუ შვიდი, რვანია,

არა მაქვს ჟამი სიტყვისა, საჩივრის ცუდი თქმანია,

მაგრა მართლისა სიტყვის თქმა ჩემგან რა უკუთქმანია?

383

ბატონს ჰყვანდეს ერდგული ყმა, სიამოვნით თავს უდებდეს,

მტერს ებრძოდეს, დავსებულსა ცეცხლსა კიდევ აუნთებდეს,

რაც უჯობდეს იმას ბჭობდეს, მებრძოლს მიღმა გაუგდებდეს,

საჭურჭლესა წარმოცლილსა სალაროსა დაუდებდეს!

384

რაცა სწადდეს, ის აამოს, დაერიდოს საწყინარსა,

ძმას და შვილსა თვით ხედვიდეს, მისთვის სთმობდეს ორსავ

მკვდარსა,

მებრძოლს მიღმა მიეგებოს, იგ ჰხმარობდეს ხმალს და ფარსა,

დაფანტულსა წინ უძღოდეს, უგროებდეს კარგსა ჯარსა;

385

პატრონის წყენა წყენად სჩნდეს, ლხინისთვის გაიხარევდეს;

სახელსა გამოაჩენდეს, უკადრის საქმეს ჰფარევდეს,

საკვდავად თავი გარდადვას, როდეს რაზმშიგან გარევდეს,

რაგინდ სხვა რამ თქვან, მაშინცა მისსა ქებასა წარევდეს!

386

ცოტა მიცემა დიდად სჩნდეს, მწვედ იყოს მადრიელადო,

თუ საწყენი რამ შეატყოს, თვალნი ქნას ცრემლით სველადო,

გასჭირდეს - ადრე ინაღვლოს, მსწრაფლ იქმნას მისაშველადო, -

ასრე მასმია პატრონის მე სამსახური ძველადო!

387

არ დაიშურო რაც გქონდეს, შენ იყო მის მიმრთმეველი,

ცოტაც გიბოძოს - ხარობდი, მით იყავ გამომრთმეველი,

უსამართლოთ და ურიგოთ არვისი არ წამრთმეველი,

საწყენის წყენის რიდება, არრა ჰქნა უმართეველი!

388

პატრონყმობა განა ჩვენგან, იცით, ზეცით დასახულა,

სოლომონ და დავით - ორნივ თვალით მეფედ კვლავ ნახულა,

როგორც ყმისა სამსახური, ყმა პატრონთგან შენახულა,

უბრალოს ყმის წახდენანი პატრონზედაც მწვე ძრახულა! -

389

ეს ყველა მჭირდა, ისმინეთ, მეფეთა ერდგულობანი,

დიდად შევმატი, ვარგებდი, ვისიც რომ მქონდა ყმობანი,

ადრე მივმართი ბძანებას, სადაც მიყვიან ხმობანი,

ან მეფე ცუდათ გამიწყრა, ან მე აღარ მაქვს ცნობანი!

390

სად წავიდე, სად დავლახო აწ ქვეყნისა კიდით კიდე,

დედა-წულნი, საუნჯენი წავიღო და რას ავჰკიდე, -

მეფის მტერსა მე რამდენჯერ გულ-მესისხლედ წავეკიდე, -

ვადა რყეულს ხმალს ნუ აგდებ, თაო, ხელი კიდევ ჰკიდე!

391

რადგან წახდა გარჯილობა, რადღა მმართებს თავის ტკენა,

რად ვიუბნა ძველი საქმე, ვით დავაშრო თქმადღა ენა,

აღარ მმართებს საჩივარი, ანუ ცუდად ცრემლთა დენა,

ვით მიქნია ერდგულობით მტერთა სისხლის გარდადენა!

392

რომ წამიხდა სამსახური, ცრემლი თვალთა მისთვის მდინდა,

ან სოფელმან ჩემი კერძი შუქი რასთვის დააბინდა,

გახსონსთ, უწინ მტერნი თქვენნი ჩემს ხმალს როგორ შეუშინდა?!

გაყრა მიმძიმს, თვარემ დავრჩე, მე რომ ვიყო, სადაგინდა!

393

არა მშურდა სასიკვდილოდ მე გარდმედვა თქვენთვის თავი,

აწ რად იქმენ ხემწიფეო, დღეთა ჩემთა გასათავი?

რა გერგების, ეს არ ვიცი, მომიშალოთ რომ სათავი?

ეტლმან ჩემმან მე მამგვარა ბედკრულობა ასათავი!

394

რომ მასმია, ასრე თქმულა პატრონისა კვლავ სიამე,

რაც უბძანოს - აღასრულოს, არ იკვნესოს, არც თქვას, "ვამე!"

მოეხსენოს: "ხემწიფეო, შენთვის დღენი გავიწამე,

რაც მიბძანო სამსახური, წავაკვდე და წავე წამე!"

395

გვმართებს, რომე მეფეთათვის სიმხნითა ვჰქნათ კვერთხის რგვანი,

სად გვიბძანოს, მივესივნეთ, სიგრძის გზა ვვლოთ, ანუ განი,

თავს საზღვარი ეს დაუდვა, ვერვინ იყოს ჩემი მგვანი,

არ ავმაღლდეთ თავმდაბალნი, სიტყვა არ ვთქვათ შეუგვანი!

396

რაც გვიბრძანოს, თავს შევიდვათ, ადრე გვმართებს დაჯერება,

მას ვმონებდეთ, არ გარდვიგდოთ პირიდამე მისი ქება,

წაუწყმედლად ყოვლის გზითა გავათაოთ პატრონთ ნება,

მეფის მტერთ რომ მე დავმართე, ნეტამც თქვენგანც ისრე ება!

397

სოფლის ჩარხთ ბრუნვა, ეტლთ ქცევა ხანდახან მოვა, ხან არა,

ხან ხელი ვარდით ავავსი სოფელმან, ზოგჯერ ხან არა,

დაყმუნდა, აღარ მომართა, ჩემზე განაგრძო, ხანა რა,

მტერმან იშები მამიგეს გულისა მოსაფხანარა!

398

ახლა მარყევს ეს სოფელი, უწინ მამცა, მაშინება,

მძლავრმან მტერმან ვერსად მიყო, იცით, გსმია მა შინება!

მეფის, ქვეყნის უნებელნი ავხსნი, ზოგი მაშინ ება,

სჭვრეტდეს თვალნი უდუხჭიროდ, კამკამებით მაშინ ება!

399

მიმძიმს ამხანაგთ მოშორვა, გულსა მაქვს მუდამ ზრუნვანი,

შეჭირვება და ოხრანი, მწუხარება და ურვანი;

სამკვიდროს გაცლა ძნელია, ვინც დადგეს შესაშურვანი,

თუ რამდენრიგად მამიხდა სისხლის ცრემლისა წურვანი!

400

ვინ რომ ფეხსქვეშ მელახოდეს, აწ მათ მე მქნეს დაცემული;

მაბეზღარნი უწინ მე მყვეს დატუქსული, დაცემული,

ზოგნი იყვნეს განაკეთნი, ზოგნი ბევრის მიცემული, -

შენვე მიგაქვს, ეტლო ჩემო, რაც შენგნით მაქვს მოცემული!

401

სად მეგონა დამკვიდრება, აწ სადით ვარ განაჭერით,

მეფეს ტკბილად ვეღარ ვნახავ, თვარ არ ვრიდობ განა ჭერით,

ვის მომწევენ, შეიქმნების გაკვეთილ და განაჭერით,

ბედო, კრულო, უკუღმართო, თავი ჩემი განაჭე რით?

402

ზოგს კაცს რომე გაუჭირდეს, უსუსურად დაღონდების,

ვინც რას ეტყვის, - არას ჯერა, კარგს რჩევასა გარდაჰხდების;

ვირემ კაცი ცოცხალიყოს, ადვილ მტრისგან ნუ წახდების!

ბედი, სვე და გამარჯვება იქნას, კაცზე რაც მოჰხდების!

403

გაჭირების დროს კაცს უნდა, რომ შერჩეს ჭკვა და გონება,

ვისაც რომ ახლდეს უტყუვრად სიამე, ტკბილად მონება,

რომ მოშლით იყოს, ცუდია, რას არგებს მწვე დაღონება?

აღარ დაზოგოს მის დროსა სალარო, ანუ ქონება!

404

კაცი გაბედავს საქმესა, თუ კარგს კაცთან აქვს ზრდილობა,

მეც მქონდა დარბაზს წინ დგომა და ამხანაგთა წილობა,

მე არა მჭირდა ტყუილი, არც ცუდი სიტყვის ცილობა;

აწყა სოფელმან ნაკადი და მამცა ცრემლთა მილობა!

405

ზოგჯერ მეც მითქვამს თავისა, თუ რასთვის დავიბადეო,

ანუ მტერები გარშემო ვიხვივე, რად ვიბადეო,

მაშ ხომე ცუდათ გაქრების, მაქვს რამე ან ვიბადეო,

გულმკრთალნი მტერნი, ჯაბანნი რასათვის აიბადეო?

406

ყველამ გასინჯეთ, შეტყობით, თქვენ ჩემნი სამართლობანი,

როგორ ვჰქენ თავის დადება, მეფის ტახტისა მკობანი,

აწ ვისღა უთხრა ლიქნითა, ფერობით სიტყვის ლმობანი,

ზოგნი შევფრფინავთ სოფელსა, ზოგთა დავსწყივეთ შობანი!

407

რომე კაცმა ბევრი რამ თქვას, ხოტბა გრძელი, სიტყვის თხრობა,

თვისტომს თავსა მოაძაგებს, მას მიხვდების ცუდი შრობა,

არც ის ვარგა, არვინა თქვას კარგის კაცის გარჯილობა,

გოდოლშიგან დაფარულსა, დაგულვას სჯობს გახსნილობა!

408

ვჰთქვა, არა ვჰთქვა ერთი საქმე, ორსავ ვღონობ დიაღ ძნელად,

პატრონის ხამს გამარჯვება, პირველვე ვჰთქვი სიტყვა ძველად;

ბევრი კაცი მოვიხმარე მწედ, იმედად, ჩემად მშველად,

მაგრა მევე დამიმარცხდა, მით შევიქმენ ცრემლით სველად!

409

ლაშქრად მამყვეს იმერელნი, მამეხმარნეს ზოგნი სამცხით,

ზოგს ქართველთაც გვერც ვიახელ, კაის ჯარის აღსარაცხით,

მაგრა ეტლმან არ გვიბედა, მით ვიქმენით იმ დღეს მარცხით,

გამარჯვება მეფეს მიხვდა, ზოგი ჩვენც ვჰქნით მიწას ნარცხით!

410

შეწეულთა ლაშქართ მიყვეს, ვერ უჭერდი იმა თავსა,

სტუმართა და თვით მოსრულთა, რას ვეტყოდი იმათ ავსა,

დგომასა და გაძლებასა მე ვჰკადრებდი თუ მეთავსა,

ზოგმა მეც მწვე დამიმარცხა, მათი სახლი ავა თავსა!

411

ეგრე მითხრეს: "ან შეგვაბი, ან გაგვიშვი ჩვენსა, შინა!"

მე მათ დაბლა მოველოდი, მას ვზრახვიდი გულსა შინა;

ვჰკადრე: "ომსა გაპოვნინებ, თქვენთან არც მე შემეშინა,"

შუბი გატყდა, ედიშასა, იცით, ხმალი ვით ეშინა?

412

ბაზალეთის ომი მოჰხდა, მეფეს მიხვდა გამარჯვება,

იმათ დიდი გახარება, ჩვენ ჭმუნვა და ბევრი ვება;

ბატონიშვილს გვერც ვიახელ, ერისთვისაც მქონდა ხლება,

უღონობას ღონევე სჯობს, ცდა საქმისა ბევრ შეძლება!

413

რაცა მოჰხდა სრულ ვიცოდი, არ მინდოდა ესე ომი,

ყმა არ უნდა პატრონისა ბრძოლისა და შებმის მდომი!

თავს მოღალავს, ან მოკვდების, ცუდათ არის მკლავის მშრომი;

ქვეითი ხომ მუხლს დაღალავს, ვერც იქნების ცხენს შემჯდომი!

414

სამცხეს წაველ, წამოვიდნენ ესე კარგნი დიდებულნი,

ყველაკასა მრავლად მივეც, რაცა მქონდა მუნ დებულნი,

საქონელნი, ბარგნი ჩემნი, არ დავჰკარგენ კიდებულნი,

გაეხარდათ მაბეზღართა, ვინც მყვეს გარდაკიდებულნი!

415

ცოლშვილი სამცხეს დავაგდე, მოყვრები მიიბარევდეს,

ბატონიშვილსა მე ვახლდი, იესე ჩემი მარევდეს,

ხვანთქრის კარზედან წავედით, გზად ჩვენთვის დარნი დარევდეს,

ყაზახ მეკობრე, ჯალალი, ჩვენს ვერას მოიპარევდეს!

416

ადრევ ვაცნობეთ ვეზირსა ხელმწიფის ტახტს წინ რებანი,

ყაფუჩიბაში ებოძა, მით ექო ჩვენნი ცნებანი,

გვითხრა ხემწიფემ: "იცოდეთ, თქვენ გიყოს გულის ნებანი;"

მე უთხარ: "მის ხმალს მოვენდევ, მით ვჰქენ შორის გზით რებანი!"

417

ჩვენ მიგვიყვანეს, ებძანათ: "მოჰფინეთ კარგა სახლები;"

ასრე გვსმენია, ეგენი არიან კარგნი სახლები!

ჩვენთან მოვიდეს ფაშები, აქვსთ ფართოდ ტყავის სახლები,

ძველით ვერავის ვნახევდით, ტანს ეცვა ყველას ახლები!

418

ულუფა მრავლად გვიბოძეს, სიუხვე ჰქონდა ზღვებისა,

ურჩისგან ხმლით და ძალითა, მას არა არ ეზღვებისა,

არვის არ ძალუც ძალითა გარდავლა იმის მზღვრებისა,

მასწინ არ ძალუც მთქმელებსა, ამხანაგთ დაბეზღებისა.

419

მეორეს დღესა მიგვასხეს, შეგვავლეს კარნი სრისანი,

გავჰკვირდით მორთულობასა, - ნეტარ ქნილია რისანი?

ხემწიფეს მუხლსა ვაკოცე, სიტყვა მიბძანა თქმისანი, -

ვჰკადრე: "თქვენს ხმალსა მოვენდევ, ყმობა ვერა ვჰქენ სხვისანი!"

420

მიბძანა: "ჩემი წყალობა შენზედა უშურველია,

სამცხეს რაც ციხე აიღე, მთქმია, არც ხანი ძველია,

რაცა გწადს, იმას დაგმართებ, მე ვით ვარ შენი მშველია,

მოგცე ციხე და ქალაქნი, ქვეყანა აზრუმელია!"

421

რაც ხანი დავჰყავ, მამაპყრა პატივი დიდ საფერია,

ცხენსა შებძანდის, გვიბძანის, შევსხდით, ჩვენც ვნახით ერია;

მიბრძანის: "ნუ შეგწყინდებათ, აქ არვინა გყავსთ მტერია,"

ვკადრი: "რომ გიჭვრეტთ, ის გვალხენს, ვართ თქვენი ფეხთა

მტვერია!"

422

ენგიჩარ აღას უბძანა, აჩვენე თოფხანანია! -

წაგვიძღვა, ყველა დაგვავლო, რა უცხო, რა ხანანია!

გვითხრა: "ხემწიფე გაგიშვებს, გამოვა რა ხანანია",

აწ ვისღა ახსონს, რა ვნახეთ, ბეგლარბეგ, რა ხანანია?

423

თიქმატაშ, აისოფიო, გვიჩვენა ზღვისა ზღუდები,

ზღვის პირს ალაგი არსად ჩნდა ზარბაზნებისგან უდები,

მათ კაცთ ყაუხი ეხურა ბერძენთა, ჩვენებრ ქუდები,

მისსა მებრძოლსა შიშითა, როგორ არ ჰქონდეს რიდები?

424

ბევრი რამ უცხო გვაჩვენეს, ლომ-ვეფხთა სადგურიაო,

გასინჯეთ, ვისცა გენახოს, სად ისი, სად გურიაო?

სრულ მარმარილოთ ნაშენი, არსად ჩნდის აგურიაო,

ზოგს კარგს სახლებსა მივადგით, გვეტყოდეს აგურიაო!

425

პატრიაქთანა მივიდით, ვისმენდით წირვა-ლოცვასა,

ერი მოვიდის ურიცხვი, ალაგს ჰყოფდიან მოცვასა;

იქ ღირსნი კაცნი დაგვხვდიან, იქმოდენ ცრემლთა ხოცასა,

მიტრაპოლიტნი გვერც უდგნენ, ხან უფრო, ხან ვჰთქვამ ოცასა.

426

ხანი დავჰყავით ზამთრისა, ზაფხული იქცა ჟამებად,

ხემწიფემ ბძანა: "თქვენ თავი არა გშურსთ ჩემთვის წამებად,

ერთი ქვეყანა სოხტათა აქვს, არ არიან ამებად,

მაზედ გაგისევ, შარბათი თქვენ შეუქმენით შხამებად!

427

კარგად უნდა მოაგვაროთ, ნურც ადვილ გჩანსთ მათი ბრძოლა:

ქვეყანა აქვთ მწვე მაგარი და მეომართ კარგთა ყოლა;

მწვე ფთხილობენ ღამე თევით, სრულ არა აქვთ მუდმად წოლა,

გუშაგები იძახიან, როგორც მწუხრს და ცისკარს მოლა!

428

თემს თქვენ მოგცემ ოჯახობით, გარეშემოც თქვენი იყოს,

მათი განძი, საქონელი, არა მშურს რა ვინც გაიყოს;

ჩემი ყმა რომ გამიმაგრდეს, ნეტარ რა ვჰქნა, ეს რა იყოს?"

აწ გიორგიმ ძველ ნაქნევსა კიდევ ხმალსა ხელი მიჰყოს!

429

სხვაც გვიბოძა მამულები, სარჩო კარგი სანჯახები,

საქონელი აურაცხი, ხმალ, ლახტ, აფთ და ნაჯახები,

მაგრა ვისაც მიგვისივა, იგ არიან ანჯახები,

მტრისა ადვილ წინ მიმგები, შემძგერი და დამჯახები!

430

წამოვედით, ყაფუჯები ჩვენ თან მოგვდევს მთად და ბარათ;

სადაც მოგვცეს მამულები, ჩვენად საყმოდ, მოსაბარათ,

რადგან კაცი თან გვიახლა, შენ რას გაქნევ წიგნობარათ,

ვის სამძღვარზედ ბრძოლა შევჰქენ, გამისინჯეთ თქვენ აბა, რათ?

431

მოვედით სოხტას, გვითხრობდეს თუ: "კვამლი შვიდ ათასია,

სახლი ასეთი არ არის, არ ჰქონდეს სურა, თასია;

მათ ყარაულად გარ უვლის სამუდმოდ კაცი ასია;"

ზოგთ მითხრეს: "რომ დავიხოცნეთ, რა ვჰპოოთ თავის ფასია?"

432

ვჰთქვი, ჭკუით საქმე მოგვარდეს, სარდლობა ამას ჰქვიანო,

დავდგეთ აქ, ყური მიუგდოთ, რაც რომ იმათა თქვიანო,

ფრთხილობას გარდაიგდებენ, უფრო და უფრო გვიანო,

თვარემ თუ ახლავ შეუტევთ, მებრძოლნი დადაგვიანო!

433

ბოლოს დავდექით, დავიწყეთ ჩვენ მათში ვაჭრობანია,

ზოგნი მეგობრად ვიჩემეთ, ზოგთ ძმობილ, ვითა ძმანია,

დაწყნარდეს, იარებოდეს მათში სულ ჩვენი ყმანია,

მიხდომის აზრი გარდაგდეს, არ დავიყარეთ ხმანია.

434

ხესა ფურცელი გასცვივდა, მთაზე თოვლმან ქნა დებანი,

ხემწიფეს წიგნი ებოძა: "მაქვს შენგან იმედებანი,

ნუღარა ჰყოვნი, მიუხე, ქენ თავის გარდადებანი!

ჯავრს ნუ შემარჩენ მაგათსა, ცეცხლურებ უყავ დებანი!"

435

იგი კაცი გავისტუმრე, მე ესენი დავამაშე,

პირველს ღამეს შევეკაზმე, მშვილდს აუბი, თოფი ვმაშე.

დავის სიტყვა გაუთავე, გულსა ჩვენსა "ვაშა, ვაშე!"

მე დავიპყარ, დავიმონე, იქ აღარვინ გავაფაშე!

436

შეუხედით დანდობილთა, ოთხგნით გზანი შეუკარით,

გარდუედით სიმაგრესა გალავნისა ციხის კარით,

მხრით თეძოსა ხმალი ვასვით, ვინ ფეხ დადგმივ შემოვჰკარით,

ვირემდისი არ გავსწყვიტეთ, განძს არვინ ვჰყავ მინაკარით!

437

შიგ დავდეგით, იქ ვიზამთრეთ, საქონლითა ავივსენით.

ხემწიფესა მოვახსენეთ წიგნითა და კაის ენით:

სიტყვა თქვენი გავათავეთ, რაც გვიბძანეთ, ისე ვჰქენით,

განდგომილნი ამოვსწყვიტეთ, ჩვენ შევჰქენით სისხლთა დენით!

438

ოცს არაბაზე დავაწყევ იქ თოფი ნაშოვარია,

ხემწიფეს წინა გავგზავნე: "ამათი მჭერი მკვდარია!

ქვეყანა გაუტიალე, აღარ აქვთ მოსაფარია,

დავჰხოცე, ზოგი დავჰფანტე, ვეღარ შეგროვდენ ჯარია!"

439

წყალობის წიგნი ებოძა მწვე დიდად გახარებისა:

არ გაგაკეთო დიდებით - ჩემგან ეგ არ იქნებისა!

ხალათი კარგი ებოძა, ტკბილ სიტყვა, ენა ქებისა:

"ჩემნი მტერნი და ორგულნი ყველანიმც აგრე კვდებისა!

440

შენ ყოფილხარ მამაცურად, მოგხდომია გამარჯვება,

ეგრე თქმულა, ზეცასა რბის, მეფეთათვის ვინცა კვდება;

რასაც კაცი პატრონზედ იქს, სადაც წავა, წინ დახვდება,

კარგსა კარგი არ ასცილდეს, ავსა ავად გარდაჰხდება!"

441

დავისადგურეთ იმ ზამთარ, ჩვენ ლხინი გვქონდეს ამონი,

ვლხინობდით გამარჯვებულნი, რომ გვეპყრა ალაბ-შამონი:

მებრძოლთ გაუხდა შარბათი სასმელად მწარე შხამონი,

შეიტყვეს ჩვენთა მებრძოლთა, არა ვართ უთამამონი.

442

თქვენცა იცით, სამუდამოდ არ მინდოდა აქა ყოფა,

მამული და სამყოფელი რა კაცს შუა გაეყოფა, -

კაცის გული ვერ გაძღება, ბევრი ვის აქვს, არ ეყოფა,

ცოტას ქონა მწვე მერჩივნა, რაც რომ მქონდა უწინ ყოფა!

443

თუ კაცი დასჯერდებოდეს იგ მისსა საყოფინარსა,

მას უმადლებდეს რაც მისცეს, პირველ ქვეყანა ვინ არსა,

იგია მიმცემ-წამრთმევი, სხვა იმას გარე ვინ არსა,

ვინ ცხოველად ჰყოფს მოკვდავსა, ანუ ვინ შეიქს მძინარსა!?

444

რანი მამიხდეს, ვინ იცის სოფლისა საცთურებია,

რამდენჯერ გახდის დალებით ჯაჭვისგან ბეჭი, მხრებია,

ხან მარტო დავრჩი სადაგინდ, ხან მყვანდეს მე მომხრებია,

სამყოფინარი გამიხდეს ვერანად, ნაოხრებია!

445

რაცა გარდამხდეს სოფლისგან, ყველას ვერ ვიტყვი მა სულა!

მას ვმონებ, ვაქებ, ვადიდებ, ვინ რომე მიწა მასულა,

სრულ განსაცდელმან შემიპყრა, მახე მამხვია, მასულა,

მიწითგან ცხოვლად შემზილა, ისრევე იმან მა სულა!

446

შურითა მოჰხდა, ცთომისთვის სამოთხეს შევა გველია,

პირველმან მამამ უსმინა, ჩვენ შვება ამად გველია,

მან ძველმან მტერმან მიუთხრა: "არ მოგცე მე ეგ ველია!"

ცეცხლი აანთო სასარჯლო ხორცისა დამდაგველია!

447

იმავ შურმა გამოჰხადა სამოთხიდამ მამა ჩვენი,

სარჯლად მოგვცა ეს სოფელი, სარკის მსგავსად მააჩვენი.

კაცთა ბოლოს არ გამთავი, დასაგმობ და შესაჩვენი,

სწრაფლ წაგვართვა ფეროვნება და ნათელი თვალთა მჩენი!

448

ეს სიტყვები რად მოვიღე, გასინჯეთ და ყურად იღეთ,

კარგნო კაცნო, საანდაზოდ ჩემი საქმე გარდაიღეთ!

ჩემგან ქნილი რაცა სჯობდეს, ზოგნი დევით, ხან აიღეთ,

ავი შორად განუტევეთ, კარგი თქვენკენ წამოიღეთ!

449

აწ გიამბო ჩემზე შურით, თუ რა მოჰხდა გულის ზრახვა;

რაც სახელი მე სადმე ვჰქენ, შექნეს კვნესა, ზოგთა ახვა;

ზოგთა კარგა შეიწყნარეს, ზოგთა შექნეს ჩმახვით ძრახვა,

ვჰთქვი, დავჰკარგე სამკვიდრონი, აღარ მამხვდა თვისთა ნახვა!

450

ვეზირ აზამი ხემწიფის თავს დაიწერდის სიძობით,

სულთან მურადის და ედგა, არ მეყვისობდა ბიძობით,

ქალთან ქებინის დალოცვით, ართუ მრუშობა მსიძობით,

ვეზირსა ცოლმან მოსწერა: "მეფეთგან თქვენ გაიძობით!"

451

ცოლს მოეწერა ვეზირთან: "სად არის შენი სახელი?

აქ მოურავის ქება არს, თქვენნი არიან მძრახველი!

ხემწიფე ბძანებს: "ყმა არ მყავს უკეთეს, ან მის მსახველი,

მაგას რამ საქმე უგვარე, თუ თვალნი გქონდეს სახელი!"

452

ის იაზაბელ შეიქნა, ნაბოთეს ბაღის წამღები,

ან იროდიას ემსგავსა, სისხლთ ნათლისმცემლის დამღები,

ევდუქსიასა ტახტს იჯდა, ეროდეს კარის გამღები,

რჯულისა შემარყეველი, მრავლის ცოდვისა წამღები!

453

ვეზირმან თქვა: "სხვათ აქებდენ, მე სახელი გამიქარდეს,

ჩემი საქმე არ გამოჩნდეს, სხვის სახელზე მეფე ხარდეს!

სიკვდილი და ხმლის გაბედვა მისი მეცა დიაღ მზარდეს,

თუ ეს ბედი წაღმა მესხნეს, ვჰთქვი: "მიწათა რად გამზარდეს?"

454

კაცი ვნახე, რომ მოვიდა ჩემთან წიგნით ვეზირისა,

ებრძანა თუ: "შეგვეყარე, აქ ჰაერი კარგი ქრისა!

ტკბილად ვნახოთ ერთმანეთი, არ სიტყვა ვჰთქვათ მუქარისა!"

ხმობა, შეყრა, ალერსობა, ვერ შევიტყვე, იყო რისა?

455

მე შევჰთვალე: "უხემწიფოდ ვერა გნახავ, არ იქნება!

ხემწიფე თუ წიგნს მიბოძებს, ძალია თუ ან იქ ნება,

მაშინ გვერცა გიახლები, მტერი ფეხსქვეშ გაიქნება.

ხემწიფეზე დამნაშავე ასო-ასოდ აიქნება!

456

რა არ ვნახე, მწვე ეწყინა, გულში იქნა ნაღვლიანად,

შემოსტუქსა მოციქული პირქუშად და ჯავრიანად:

"ჩემს ხმას მონებს საკეისრო, სიგრძე სად აქვს განიანად!

მე არ მნახა მოურავმა, ესე იყოს, თქვა, ჯერხანად!"

457

ხემწიფესთან ჩაფრად კაცი მან გაგზავნა მეტად ჩქარად,

ცოლს მისწერა: "შენ მაცნობე აწ ამბები დასაფარად;"

მან მოსწერა: "ეს ხემწიფე შენზედ არის გულში მწარად,

მოურავის გამარჯვება მწვედ იამა გასახარად!"

458

მოსწერა თუ: "ორისაგან ერთი წინ გიც, იყავ მქნელი!

მოურავის ხმლით სიკვდილი, გვესმის, არის დიაღ ძნელი,

ან შეაკვდი, თავი დადევ, შენს ლაშქართა იყავ მსვრელი,

ან მოკალ და მოერიე, მისის სისხლით იყავ მსვრელი!

459

შენს ხელთ იყოს მისრ-ბაღდადი, ალაბ-შამი ბასრამდისა,

ისპა ოღლანს, რაც უბძანო, ენგინჩარნიც იქ მიდისა;

ნილოსს მყოფნი შენ გიძრწიან ანუ შადი სადა დისა,

შენს ხელთ არის ვეზირობა და ქმარი ხარ მეფის დისა!"

460

ვეზირმან თქვა: "მოურავთან მე არა მაქვს მტერობანი,

მაგრა რა ვჰქნა, ხემწიფის დის მმართებს სიტყვის ჯერობანი.

რაცა ბძანოს, მე ისი ვჰქნა, მას დაუწყო ფერობანი,

მაგრა მიკვეთს, ბორცვ-გორათა შენ ქენიო ძგერობანი!"

461

კიდევ წიგნი გაუგზავნა, შიკრიკს მისცა, მალე ვლიდე!

მიეწერა: "ხემწიფისას წყალობასა ვერ დავსთვლიდე,

მაგრა ძნელსა საქმეს მიკვეთ, თავი ამად გავაფლიდე,

რა ღონე მაქვს, ამა სოფლით ან ის გავა, ან გავლიდე?

462

ეს გასინჯე, ყური უპყარ, იყავ კარგი მომსმენელი,

მტერნი მყვანან, ხემწიფესთან იქნებიან დამსმენელი,

ხმა გამოვა მოურავის სიკვდილისა გამსმენელი,

რა ხემწიფე გაიწყრომოს, რაღა უთხრა მასმენელი?

463

ხემწიფესა დიდადა სჩანს, მისთვის არის დიდად კარგი,

ხაზინადარ სიძეთა ჰყავს, ხემწიფისა დიდად მარგი,

რომ შევაკვდე, ანუ მოვჰკლა, ვის მივართვა მისი ბარგი?

ბძანეთ, რომე ჩამოვეხსნა, მშვიდობისა ნორჩი დარგი!"

464

მან მოსწერა: "სიჯაბნითა ვერ აპირებ მორევასა,

მაგით უფრო ჩავარდები სიღრმის უფსკრულს, მორევასა,

ერიდები ქვეყნისასა აშლასა და მორევასა,

მე გვერც აღარ მოგეწურვი, მალმალ გეტყვი მორევასა!"

465

ხემწიფის დობით თამამობს, თვარ როგორ სტუქსოს ქმარია?

ცოლმა ქმარს: "მოკვდი! " ეს უთხრას, იგ მიწას დასანთქმარია!

ვეჭობ, რომ სძულდეს ვეზირი, თვარე ვჰთქვათ, რა საქმარია?

ამ რჩევა-ვეზირობისთვის საკვდავი ასაქმარია!

466

ცოლმან კვლავ კიდევ მოსწერა სიტყვა ცხარი და მწარია:

"ერთის ქართველის კაცისა სახელი დიდათ არია!

შენი ხსენება დადუმდა, თქვეს: "ცოცხლივ ანუ მკვდარია?"

მწვე გაუჭირდა ვეზირსა, საქმე აქვს შესაზარია!

467

ვეზირის გულსა დამკვიდრდა რჩევითა ღალატობანი,

თუ მათი საქმე სადმე სჯობს, არა აქვთ კაცთა ნდობანი,

ერთს კაცსა არვის შეეძლო საქმენი ჩემოდნობანი,

მე უყვი მტერთა მრავალჯერ დაწვა და ჩამოდნობანი!

468

რა მოვა კაცზედ განგება, ეტლი არ ბრუნავს ბედადო,

შუქურ მასკვლავი დახვდების პირდაპირ შემომხედადო!

ჩარხებსა ფრთანი დასცვივის, ზე მყოფი იქმნას ქვედადო.

დღე მოეწურვის, სვისაგან, გახდების უიმედადო!

469

ამა სოფელმან მაბრძოლა აღმოსვლით დასავლეთამდი,

ბაბილოვანს და სამხრეთსა ბრძოლილ მყო ხლმისა კვეთამდი;

ჩრდილოთ ლეკთა და ოსეთსა, კიდით სრულ ჩერქეზეთამდი,

ლხინიც მამცა და წუხილი, ურვა და სევდა კვნესამდი!

470

კაცსა გასცდის და აღორებს სოფლისა ნივთთა წესია;

ხან იშვებს, იტყვის, "რა მიშავს," ხან ტირის ცრემლთა მთესია.

ხან ეს გონია "უკვდავ ვარ," ხან სნეულ არს და მკვნესია,

თუ სულსა რამე უღვაწოთ, ყველას ეს უკეთესია!

471

რაც მე გარდამხდა სოფლისგან, წერით ვინ გაათავებსა?

ანაზდათ კაცთა გვიმუხთლებს, მოშლის კარგს ტანს და თავებსა,

არ შეგვიწყალებს სიკვდილი, ძოწეულს შეიქს შავებსა,

არ მოგვცემს დროსა ჟამამდი, არცა გვთხოვს დასაზავებსა.

472

ბევრი მსაჯა, სად მამავლო, მამიყვანა სადამდისა;

სად მმართებდა მე ტირილი, აწყა ცრემლი სადა მდისა?

ცეცხლმან კვამლი შემომხვია, აწ უყურეთ, სად ამდისა,

მეფემან და სიძემ მკარგა, მდურვა მქონდეს სად ამ დისა?

473

ყანდაარს ბრძოლა და ბაღდადს, მე ვინ მიწურვა მისრისა,

სტამბოლს ხანისა დაყოფა, ნახვა, გასინჯვა მისრისა;

არაბისტნისა ჭაბუკნი მაჯამან ჩემან მისრისა,

აწყა სევდისა ლახვარი გულსა მიწყლულებს, მისრისა!

474

გავათავე ჩემი სიტყვა, წავალ თქვენგან სალამითა,

ვისცა გესმას ჩემი გავლა, ცრემლი ქენით, სალა მითა;

უკანასკნელს ანდერძს მოგცემ, საქმე იმას ალამითა,

აწ საფლავად თან მამყევით, მამაყარეთ სალა მითა!

ეპილოგი

475

ნათესავ-მოდგამ-გვარ-ტომმან მისმან ეს ვიწყე წერებად,

ამად მეშინის მოშურნე პირველივე მყავს მტერებად,

რომ უქმი სიტყვა მამხადოს, არ იყოს ჩემზე ფერებად,

ვინ არს ცოდვილთა შემწყნარე, ვედრივარ, მექმნას ტერებად!

476

ქართლის ცხორება სხვათა თქვეს, მე ამის ვიქმენ ბრალევად,

რომ დამეკარგა ამბავი, ქნილიყო შესაბრალევად!

წყარო ტკბილი და ამონი ქნილიყო გასამშრალევად;

ეგებ ვერ მეთქვას გაწყობით, მაშინც ნურვინ ხართ მწყრალევად!

477

სიკვდილი ამად არ ვსწერე, არ ვაჯობინე ხოცანი,

ვის გესმისთ მისი დაკარგვა, იქნებით ცრემლთა მხოცანი,

ნაქნარსა მისსა გასინჯავთ, ჰთქვათ, ცხადია თუ ოცანი,

რაც ექნა, ვეჭვ ძლივ დავსწერე, ათისთავად ვჰთქვა ოცანი!

478

თქვენ გევედრები, ვინცა ხართ სიტყვისა გამსინჯავია,

სიტყვა ყბედ ძრახვა არა ხამს, რაგინდ რომ მეთქვას ავია,

სოფლის ზღაპრისა წერისთვის შევიქმენ დამნაშავია!

მას დარჩა ჭკუის საუნჯე, ვინც ცრემლით ავსო ნავია!

479

უქმი სიტყვა ცუდსა ჰქვიან, მეც ვარ მუდმად უქმის მთქმელი,

კაცი რომე უქმს ამბობდეს, ვით მორჩების დაუნთქმელი?

ჭკვა მათ ჰპოვეს, საღთოს წიგნის ვინცა იყვნეს გარდამთქმელი,

მე შევიქმენ ენა-ყბედი, სოფლის სიტყვის სამ წამთქმელი!

480

ესეთი სიტყვა არა ხამს, თუ ბერი წესზე ბერევდეს,

სინანულისა სვიფონსა, საკუთრად მისთვის ბერევდეს,

ჭაბუკნი მხეცთა ერთოდეს, მხცე გასრულებით ბერევდეს,

ვინ სწვრთნიდეს, ყურსა უპყრობდეს, არა თუ გულსა ბერევდეს!

481

მე სოფლისა საქმეს მივჰყევ, მე ვინა და ამის წერა?

ის მიჯობდა, მოციქულთა რაც თქვეს, ყველა დამეჯერა,

სულის ღვწით და სინანულით ანგელოზნი შემეჯერა,

თაო ჩემო, შენთვის რა ჰქენ, ანუ კარგად გასინჯე რა?

მეფის არჩილისადმი

484

ეს არის ლექსად ნათქვამი, მნატრე ვინ თქვენის ხლებისა,

ზოგი რამ საღმთოც დავსწერე, სიტყვა ვჰთქვი წმინდათ ქებისა,

საღთოს ქებისა მთარგმნელი სული რჯას აღარ ებისა,

მე ამის წერით მეშინის, ვათუ ხმა მესმას ვებისა!

(”შვიდი მთიები”)

შესავალი

1

უმჯობესი არს ყოველთა, რაცა თქვას ტურფა ენამან,

მუნ ტურფა, მსგავსი მის მზისა, რამც ნახოს თვალთა ჩენამან?

თუმც ნახოს წლისა სნეულმან, პირი ქნას მისკენ ლხენამან,

მოგვმადლა მისით ხლებითა წყალობა ღმერთმან ზენამან.

2

მისსა ვით იტყვის ქებასა პლატონ ან სოგრატ ბრძნობილი?

უნაკლულოა ყოვლითა, საღვთოთ საქმითა ცნობილი,

წმიდათა მიმსგავსებული, ქალწულთა თანახმობილი,

ეშმაკთ მიმდეგი ყოველი არს მის წინაშე გმობილი.

3

ვახლავ მათი ფერხთა მტვერი, ქნადცა მმართებს მათი ნება;

ხამს დიდება პატრონისა, ვის აქვს ლექსთა თქმის შეძლება.

სიბრძნე მქონდეს ათინელთა, მუნ მათივე ანუ ცნება,

ვით ვთქვა ქება შესაფერი, ვინ ბრძენთაგან არ იქნება?

4

ქება ვთქვი მათი უგბილმან, არ ღირს ვარ თუმც ხსენებასა;

მათმან ქებამან დამმართა სიბრძნეს, ჭკუას და ცნებასა;

მათითა ქებით მივეცი კვალად ლხინსა და შვებასა,

ხამს, ენით, ჭკუით, გონებით ვიქმოდე მათსა თნებასა.

5

წინაშე მათსა დავირქვი სახელი შაირობისა,

მე მათად ქებად მომეცნეს მცირენი დარგნი ბრძნობისა;

შოთას აქებდეს, აწ რიგი მე მომხვდა მელექსობისა,

სხვას არას ვნუკევ, მიჯნურ ვარ ოდენ მათისა ყმობისა.

6

რუსთველს არ დარჩა უთქმელი, რაც ოდენ მისწვდა გონებას,

მისის ლექსების მკითხველსა სხვა რადმცა მოეწონება?

ტარიელისთვის საქებრად მას ენა ეადონება,

მისთა ამბავთა უამე კაცს რამცა გაეგონება?

7

თეიმურაზ თქვა ამბავი იოსებ-ზილიხანისი,

ლეილის ქება, სიტურფე და მეჯნუნისა ჯანისი;

თქვა ხელმწიფური ლექსები, თვით რუსთვლის მოსაწონისი,

ლექსთა მკითხველთა მელექსედ ხან ის აქეს და ხან ისი.

8

სხვა მელექსე, ვინცა ვინა, მათად სწორად არ იქების;

თუ ვინ თავსა მათ ადარებს, ცუდ-მაშვრალობს, ცუდად სცდების;

თუ ვინ იტყვის ”ჩემი სჯობსო”, ცუდ-სასჯელი წაუხდების,

ვინ სხვათ ლექსთა მათ ადარებს, თურე ლექსთა ვერ მიხვდების.

9

თუ არ შესწევს ძალი ღვთისა და მათ ორთა მელექსობა,

ლექსთა თქმაცა ვით გაბედა ნოდარ, ანუ შაირობა?

ვით დავატკბო მათებრ ენა, თვითცა მქონდეს ქვეყნის ბრძნობა?

მაგრამ მართებს, ოდეს კაცსა გაუჭირდეს, გულოვნობა.

10

სიბრძნე ბაღია კაცისა, ხე-ხშირი, მსხმოვიარები,

ბაღისა ვარდი ლექსია, მკითხველნი — მობაღნარები;

იტყვის ყოველი მოლხინე, ყრმა ვინ არს, თუნდა ბერები:

”ბაღჩათა შიგან ამოვა ყვავილი ფერად-ფერები”.

11

ვპოვე უცხო მოსასმენი, ამად ენა გავაყბედე,

ხელად-ვიღე საქმე ძნელი, თქმაც მისი ვით გავბედე?

ღმერთო შენი მოწყალება გულსა ჩემსა უმიედე,

ყოვლი ძნელი გაადვილდეს, თუ წყალობით შემომხედე!

12

ესე ამბავი სპარსულებრ, გონება-მიუწვდომელი,

ნიზამის უთქვამს განჯელსა, ბრძენთა ბრძენია რომელი;

მას ჰბაძავს ხოსრო დეჰლევი, მუნ ენა-დაუშრომელი,

მას ხოსრო სჯობს თუ ნიზამი, ვართ მისი მიუხვდომელი.

13

ნავაის ესე ამბავი ჩაღათურისა ენითა

უთქვამს, და მისებრ მელექსე სხვა ვინმცა ვიაზრენითა?

კვლა ჯამის უთქვამს სპარსულად მუნვე ჭკუითა ბრძენითა,

ილხენს ყოველი მკითხველი მათ ოთხთა ლექსთა სმენითა.

14

ვით გავაგო მიუმხვდარმან მათ ოთხთავე ლექსთა ქება?

მათსა ლექსსა მიასწავებს მათი სიბრძნით აღსავსება;

მწადს ქართულებრ მათთა ლექსთა გამოთარგმნა, გალექსება,

ღვთით გავბედე საქმე ძნელი, თქმაცა ჩემგან ვით ეგება?

15

რას ვაგრძელებ? არას მარგებს მელექსეთა ცუდთა დევნა,

რადგან ვსთხოვე შემოქმედსა ლექსთა თქმისა მე შეწევნა,

აწღა უნდა ენა-ტკბილად მრავალ-გვართა ლექსთა ლევნა,

ამო არის სასმენელად მიჯნურთ შეყრა, კოცნა, ხვევნა.

16

ისმინეთ, ვიწყებ ამბავსა, კაცთათვის გასაგონარსა,

სპარს ხელმწიფეთა ქებასა, ბრძენთაგან მოსაწონარსა.

სპარსთ ენა-მრავლად უქია, მეცა ვსცდი ჩემსა ონარსა,

ვაფრქვევ გოარსა ურიცხვსა, თვით ლიტრით ასაწონარსა.

I

ამბავი ეზდიჯირდ ხელმწიფისა და მისის შვილის

ბარამისა, რომელსა სპარსულად ბარამ-გურს უხმობენ.

17

ერანს ეზდიჯირდ ხელმწიფე, ღვთისაგან გამდიდრებული,

სრულად ქვეყნისა მპყრობელი, თვით ცამდის ამაღლებული,

უხვი, გამცემი, სვიანი, საღვთო-საკაცოდ ქებული,

გმირი, ლომ-გული, უკადრი, მტერზედან გამარჯვებული,

18

თავმდაბალი და მლოცავი, თვით ღვთისა მადიდებელი,

ჭკვიანი, სამართლიანი, გლახაკთა ხელთ-ამპყრობელი,

ბრძენი, წყნარი და ზნე-სრული, მტერთაგან დაუგმობელი,

პირ-მხიარული, მოლხინე, სმა-ჭამა დაუკლებელი.

19

ხელმწიფესა ტახტად ჰქონდა ბაღდადი და ისპაჰანი,

ხათაი და ჩინ-მაჩინი, მას ჰმონევდა ჰინდუსტანი,

სოყლაბი და თურქისტანი, მსახურებდა ხორასანი,

ურუმი და ლეჰი, რუსი, სრულ ხელთ ჰქონდა ფრანგისტანი.

20

გაზაფხულ მათი ხარაჯა მოვიდის, — ოქროს მილები,

ხარაჯა ვერვინ დააკლის, დიდნი იყვნეს თუ წვრილები;

სამ თვე მწერალნი სწერდიან, მათ გაუარმდის ძილები,

კვლა მასდა, გარდა მეფეთა, გვერდს ახლდა თვითო შვილები.

21

ძე არა ჰყვანდა მეფესა, მით თავი ებრალებოდა,

ტახტ-გვირგვინისა დაკარგვა ხელმწიფეს ეძნელებოდა;

რაც კარგი სჭირდა ღვთისაგან, ყველაი ემწარებოდა,

მოსძულვებოდა სიცოცხლე, სიკვდილი ენატრებოდა.

22

მეფესა ჰყავდა ვაზირი, თვით მასვე ეგვარებოდა,

მას თარა ერქვა სახელად, ჭკვით პლატონს ედარებოდა;

შინათ ეახლის მეფესა, მას გაყრა ეზარებოდა,

სრულად ქვეყანა მეფისა მუნ ვაზირს ებარებოდა.

23

დღესა ერთსა გონიერი თარა იჯდა მეფეს წინა,

ორნი იყვნეს, პატრონ-ყმაი, მათ იახლნეს სხვა არვინა;

მეფემ სულთქმით ოხრა, ახა, საწუთროსა შეაგინა,

კვლა უბრძანა: “ჰე ვაზირო, მე სიცოცხლე მომეწყინა!”

24

“შვიდთა იყლიმთა მეფეთა შვილნი მახლავან ასისა,

თვალ-მარგალიტი ურიცხვი მე მაქვს ძვირისა ფასისა;

ჯართა და თავად პატრონი თვით მე ვარ ბევრ-ათასისია,

მაგრამ მამული მტერს დარჩეს შვილ-უყოლელი კაცისა.”

25

კვლაცა უბრძანა ვაზირსა: “მე დღენი დამსრულებია,

უძეოდ სოფელს რას ხელს ვჰხდი, სიკვდილი მომსურვებია;

შენ მოგაბარებ მამულსა, ანუ ვინცაღა მხლებია,

ვადიდებ ღმერთსა, გარდვიხდი, რაც მისგან ვალი მდებია.”

26

ვაზირმან ცნა, გაუკვირდა, ერთობ გული შეუწუხდა,

ატირდა და თავსა იცა, თვალთათ ცრემლი გადმოჰქუხდა;

წვერთა გლეჯით, ღაწვთა ხოჭვით ზოგჯერ უშდა, ზოგჯერ უხდა,

მეფემ ნახა ყმა მტრიალი, აქებდა და არ უძრახდა.

27

მუხლთ-მოხვევით თარა ბრძენმან ხელმწიფესა ქება ჰკადრა:

“ხელმწიფეო, შენგან კიდე ღმერთმან ვინმცა გაამდიდრა,

ყოვლი თქვენი სახელმწიფო იქნებისმცა უთქვენოდ რა,

მელი ლომთა სამკვიდროსა ზედან ვითმცა დაემკვიდრა?

28

ვიხმნეთ ყოვლგნითა გლახაკნი, მათ მივსცეთ ბევრი ლარია,

ჩვენ ღვთის სახელზე გავსცემდეთ, გავხვნათ სალაროს კარია;

ყოველნი შენნი მხლებელნი ღმერთს წინ თვით მემუდარია,

ვეჭვ, შემოქმედმან შემოგზღოს შენ შვილი, მზისა დარია.”

29

მოუწონა ხელმწიფემან გონიერსა მისგან თქმული;

მეფემ ბრძანა, იხმეს ყოვლგნით გლახაკთაგან ყოვლი რჯული;

თვითოს მისცა ხელმწიფემან თვითო ლიტრა ოქრო-სრული,

შეიწირა შემოქმედმან, გაუმთელა ძველი წყლული.

30

გამკითხველმან გაიკითხა ხელმწიფე და მისი ჯარი,

შინათ ქალი დაორსულდა, ლმობიერი, ერთობ წყნარი;

რა გათავდა თვე და ჟამი, ვაჟი შობა მზისა დარი,

ახარებდეს ხელმწიფესა, თქვი: “გაცოცხლდა, იყო მკვდარი!”

31

მასვე დღესა ხელმწიფემან სმა და ლხინი მოინდომა,

მოაწვივნა დიდებულნი, შვიდ დღე-ღამე სმად იჯდომა;

რაც გაეცა გლახაკთ ზედან, კვლა მათ მისცა ასი ზომა,

ვინ რაც სთხოვა, მიუბოძა, აღუსრულა მათი ნდომა.

32

მონათლეს, ვაჟსა დაარქვეს სახელად ბარამ სვიანი,

ზრდიდეს გამზრდელნი მთვარესა, ტურფანი, პირად-მზიანი;

მუნ იზრდებოდა სათუთად ვაჟი ჯომარდი, წყლიანი,

კვლა გამოცდილთა სპათაგან აახლნეს კაცნი ხმლიანი.

33

ასწავლეს ყოვლი ზნეობა, რაც კაცთა სამართალია,

მან ნადირობა დაიწყო, მინდორს კანჯარი დალია;

ხშირად დაჰხოცდის ლომ-ვეფხსა, და ბაბრი მისგან მკრთალია,

ვერ დაუდგების ისარსა მისსა სპილოცა მთვრალია.

34

ილხენდეს მისნი მხლებელნი მის ყმისა პირთა ჭვრეტითა,

სწვავს გულსა მისსა ვერ-მჭვრეტსა ცეცხლითა დაუშრეტითა;

მისნი მტერნი და მებრძოლნი იყვნეს ჭკუითა რეტითა,

სიკვდილს ჰნატრობდეს უდღეოდ შიშითა მეტის-მეტითა.

35

ყოვლგნით გაითქვა სახელი მის ყმისა შვენიერისა,

შორით მოსრულნი მნახველნი ჯარად დგეს, ყრმა და ბერისა;

თქვეს: “მისგან ნათობს საწუთრო, ცად მქნელი არის მზე რისა?

ხამს, მსახურებდეს მას შვილნი მეფეთ და შარიერისა.”

36

ილხენდეს მისით ხლებითა ყოველნი მეფეთ შვილები,

მას გაუყრელად ეახლნის, ვით ყმანი თანშეზრდილები;

ნადირობდეს და ლხინობდეს ერთად, ვით ძმანი ტკბილები,

ნადიმად ისხდეს ნიადაგ, მათ გაუარმდის ძილები.

37

ეზდიჯირდს მისი სიკეთე გულს უნათლებდა, უდებდა,

შვილისა მჭვრეტი ხელმწიფე გულს სევდას არ იბუდებდა;

აწცა ცნა, ბოლოდ სოფელი მას ლხინს არ გაუცუდებდა,

ვით შვილსა მისი მშობელი, უდედებდა და უდებდა.

38

დღესა ერთსა მეფე შვილსა ლხინთა ზმასა შეეკადრა,

მოაწვივნა დიდებულნი, მას დღეს ყველა დაიხვედრა:

შვილს უბოძა ტახტ-გვირგვინი, იგი მათვე შეავედრა;

მე ვითა ვთქვა მათი ლხინი, რომე ნახეს ზედი-ზედ რა?

39

შვილს უჭვრეტდა ტახტზედ მჯდომსა, მით ილხენდა მეფე წყნარი;

მათ ხედვიდა მხიარულად, იხარებდა სრულად ჯარი;

ყმას შვენოდა ღაწვთა ელვა, კბილთა ღელვა, საუბარი,

მან უბოძა დიდებულთა საბოძვარი მრავალ-გვარი.

40

ოდეს შვილსა სამეფო და ტახტ-გვირგვინი მიაბარა,

კვლა ხელმწიფე დაუძლურდა, სიბერემან შეაზარა;

ეს სოფელი სისხლის მსმელი ესათნოა მას აღარა,

რაც აჩვენა პირველ ლხინი, ბოლოს ყველა გაუმწარა.

41

კვლა არ დაიშლის სოფელი მისგანვე დანაწესებსა,

არ ესათნოვოს მდიდართა და არცა მათგან ნასებსა;

ერთ-გვარად მოჰკლავს ორთავე დღიურად ბევრ-ათასებსა,

ტახტ-გვირგვინისა პატრონსა დაამხობს ბერვჯელ ასებსა.

II

ეზდიჯირდ ხელმწიფისა ამიერით მიცვალება და

ბარამისაგან ტირილი და გლოვა მამისა თვისისა.

42

ბარამს მამისა სიკვდილი გულს ცეცხლად მოედებოდა,

სცის თავი ქვასა საკვდავად, თვით მასთანავე კვდებოდა;

ტიროდა ცხელის ცრემლითა, ხმა ყმისა ცას მისწვდებოდა,

წლამდის ნიადაგ ცეცხლი სწვავს, აროდეს დაევსებოდა.

43

წლამდის იჯდა გულ-მწუხარე ბარამ მეფე ბნელსა შინა,

მას ზაფრანად გადაექცა ღაწვი ვარდი, სათი-მინა;

ტანნი მათნი მოეძაძნენ, დიდებულნი ვინცა ვინა,

გლოვა იყო სრულად ქვეყნად, წლამდის ლხინსა დაეძინა.

44

რა გათავდა წელი ერთი, შეკრბეს ერთად დიდებულნი,

ბარამს მუხლსა მოეხვივნეს, თავთა, პირთა მიწად ქმნულნი;

კვლა ეაჯნეს მეფეთ შვილნი, თვით მასთანვე ლხინთა ზმულნი:

“ჟამიაო გამოსვლისა, დაიჯერე ჩვენგან თქმულნი”.

45

ოდეს ესმა მათგან თქმული, ბარამ მეფე აუტირად,

მათ უბრძანა: “ეჰა, ძმანო, გლოვით არ თუ მე მიმჭირდა,

მიმძიმს მისსა ვერამჭვრეტსა, მე სიკვდილი დამიძვირდა,

რად მითქს სული მე უმისოდ, ძმანო, რადმცა არ გიკვირდა?”

46

არ მოეშვნეს დიდებულნი, ქებად მორთეს კვლაცა ენა:

“შენ გიჭვრეტდეს შენნი ყმანი, ამად უნდა თვალთა ჩენა,

მას არ არგებს, ვისცა იგლოვ, მიწყივ თვალთათ ცრემლთა დენა,

კვლაცა კაცი თავის მკვლელი, უწყი, ღმერთმან შეაჩვენა.”

47

“ჰე, მეფეო, კმარის შენგან ესოდენი ვაგლახება,

არ არს წესი ხელმწიფეთგან ტახტ-გვირგვინთა მოშორება;

თქმულა: ყოვლი ეშმაკთ საქმე კაცთა ენით არ იქება,

ამას იტყვის ყოვლი ბრძენი: ჭირსა ახლავს ბოლოს შვება.”

48

მუხლთ-მოხვევით დიდებულნი ყმას აწვევდეს აბანოსა:

“კმარის ბნელსა მალვა მზისა, აწ ცად შუქი აბანოსა,

ნარგისთაგან მონაბუქმან ვარდსა ფერი აბანოსა;

მოსთქვამს ტკბილსა მოსასმენსა ხმას ბულბული აბანოსა.”

49

ნება ქნა მათი მეფემან, თუცა არ იამებოდა,

ყმას უბე, კალთა უწყვეტლად ცრემლითა აევსებოდა,

ღაწვთა ცრემლისა ნაბანსა ელვა მიდამო კრთებოდა,

ვით ვარდსა ზედან ბულბული, მნახველი მაზედ კრთებოდა.

50

აბანოსა ვარდის წყლითა დაიბანა ტანი მჭევრი,

თქვეს მჭვრეტელთა: “მოკაზმული ქვეყნის მზეა, არ ნადევრი;”

მას შვენოდა ვარდსა ზედან ნარგისთ გარე გიშრის ტევრი,

მას დღეს მისთა შემხედველთა მას შეასხეს ქება ბევრი.

III

ბარამ ხელმწიფის მგლოვიარობიდამ გამოსვლა და

მამისა ტახტზედ დაჯდომა

51

სრა მოჰფინეს სახელმწიფო, ოქროს მელნით დახატული,

ტახტზედ დაჯდა მეფე ლაღი, ლომთა მკვლელი, ჯავარ-სრული,

ვისცა ვისგან უსამართლო სჭირდა ჟამთა გარდასრული,

უსამართლა, ვითა ხამდა, მოიმადლა ყოვლი რჯული.

52

ოდეს სრულ ქმნა სამართალი, მადლი ღვთისა მიითვალა,

მოაწვივნა დიდებულნი, წინ ნადიმი გაიშალა;

მეფემან და დიდებულმან მას დღეს მისცეს ლხინსა ძალა,

პატრონისა კარგის მჭვრეტსა ლხინი რადმცა მოეშალა?

53

ვაზირს უბრძანა მეფემან: “გახსენ სალარო ძველია,

ხედავ, სოფელი დიდთა და მცირეთა სისხლთა მსმელია?

უხვთათვის ძველი სალარო ვითა მკბენარი გველია,

ვის დარჩეს, თუცა არ გასცემს, ის უფრო მეტად ხელია.”

54

უბრძანა და მოიტანეს მუნ სალარო მეფის წინა,

ლალ-გოარი გაუთლელი ზანდუკებით მოედინა,

სტავრა-ნახლი, სარასარი ცის კიდემდის მოეფინა,

უხვად გასცა, საბოძვრისა მათ წაღება მოეწყინა.

55

კვლავ მეფეთაგან ყოველგნით მოვიდა მოსალოცავი:

თვალ-მარგალიტი ურიცხვი და იაგუნდი არ ავი,

ქალ-ვაჟნი, მზეებრ მნათობნი, სევდისა გამაქარავი,

აქლემი, ჯორის ყათარი, კაცთაგან დაუთვალავი.

56

მეფე დახვდა მხიარულად მუნ სტუმართა გონიერთა,

მოიკითხის, უბრძანებდის მათ სიტყვათა შვენიერთა;

ჰკადრეს ქება შესაფერი ენა-ტკბილთა, ლმობიერთა,

ხამს, სიახლე ენატროსმცა გლახ-მეფეთა, ყრმათ და ბერთა:

57

შვიდ დღეს ასრე, რომე გკადრე, მეფე მათთან ლხინსა ზმიდა,

მათ ალხენდის მისით ჭვრეტით, ლხინობდა და ღვინოს სმიდა,

მას დღეს მათთა ლხინთა ქება კაცთა ენით ვით ითქმიდა?

კვლაცა ბარამ შარიერთა ტკბილად მადლსა შეუთვლიდა.

58

რას ვაგრძელებ? ბარამ მეფე ბურთობდის და ნადირობდის,

შემოიქცის, დარბაზს დაჯდეს, დიდებულთა სმად იხმობდის,

სვის, წართის და მათ ალხენდის, დიდებულნი ვინ რომ ჰყმობდის,

ინატრიდის სიახლესა, მათსა ლხინსა ვინცა სცნობდის.

59

დღესა ერთსა ნადირობდა, დაეხოცა ყმას ნადირი,

შემოიქცა, მას სალხინოდ მოეწონა წყლისა პირი;

გვერდს ეახლნეს დიდებულნი, ლხინსა ზმიდა ბარამ გმირი,

კაცსა ლხინი არ ეტკბობის, არ უნახავს თუცა ჭირი.

IV

მანი მხატვრის მოსვლა ჩინეთით ბარამ ხელმწიფეს წინაშე

და დილარამ-ჩანგის სახის მოტანა;

გაგზავნა კაცისა ჩინეთს და შოვნა მის მზისა.

60

მეფე იჯდა, ვითა მთვარე, პირ-გავსილი, არა მცხრალი,

მან შორს კაცი დაინახა, უცხო ვინმე მომავალი;

ბრძანა: “უცხო მოჩივარი არსო, ჩვენგან შესაწყალი;”

მიჰხვდა მისსა საწადელსა, აწ იხილეთ ღვთისა ძალი.

61

მიიყვანეს ბარამს წინა იგი მოყმე, სიბრძნით სრული,

მასვე მიჰხვდა მუნა მგზავრი, რისაც იყო მონატრული;

ოდეს ნახა ბრძენმან მეფე, გაუმთელდა ძველი წყლული,

ჰქონდა ბრძენსა გულსა მისსა ბევრი კარგი დამალული.

62

მას უბრძანა:”ბერო კაცო, ვინ ხარ ანუ სადკენ წახვალ,

სადაური, გვარად ვინ ხარ, ეგზომ ჩქარად ვისთან მიხვალ?”

ჰკადრა ბრძენმან: “ჩინელი ვარ, ბარამ მეფეს წინა მივალ,

ექვსი თვეა, გზა მივლია, ვეახლები ან დღეს, ან ხვალ.”

63

კვლა უბრძანა: “ახლოს გახლავს, ეჰა კაცო, ეძებ ვისცა!”

მეფე იცნა, ეთაყვანა, მეუფესა მადლი მისცა;

ბრძენი იყო ფერხზედ მდგომი, მეფე ტკბილად ეუბნისცა,

რაც არ ჰკითხეს გონიერსა, მან არ უთხრა არავისცა.

64

ბერმან კაცმან ბარამ მეფე თვით დალოცა მაღლის ღვთითა,

ჰკადრა: “ეჰა ხელმწიფეო, მე ვარ მანი, სრული ზნითა,

შენ გეახელ ჩინეთითგან, მოვალ დიდი იმედითა,

მხატვარი ვარ, ვერ მედრების ქვეყნად კაცი დახატვითა.”

65

“ქალი ჰყავთ ჩინეთს ვაჭარსა, ხელმწიფეს ეკადრებისა,

ხაყან ჩინელი მრავალსა აძლევს და ევაჭრებისა;

არ აძლევს ქალსა ვაჭარი, არც იგი მას ედრებისა,

მას თუ ხელმწიფე იშოვნის, სამოთხეს შეეყრებისა.”

66

დილარამ ჰქვიან სახელად მას, მზესა დაუწუნარსა,

მნათობად მზეს და მთვარესა ჰგავს, მისი შუქი მუნ არსა;

ჩანგს უკრავს, მაზედ ხმას ატკბობს, ბულბულებრ დაუჩუმარსა,

კაცი ვერ იტყვის ენითა მის მზისა ხელის უნარსა.”

67

“სატურფალი, მზისა დარი, ანგელოზი ქვეყნიერი,

ჩანგს უკრავს და ზედ დაეტყვის ხმა-ბულბული შვენიერი;

კარს უდგანან დიდ-ვაჭარსა ხელმწიფე და სრულად ერი,

მას ვაჭრობენ ყოვლი რჯული, ყმა ვინმეა თუნდა ბერი.”

68

“ვისცა ესმა ხმა მის მზისა, მიწყივ ტირს და ოხრავს, ახავს,

თუ ვინ ნახავს სახეს მისსა, ხატად თვისად გამოსახავს,

ზოგთა ჭკუა არ შერჩების, თუცა ახლოს დაინახავს,

ყოვლი თემი მომივლია, მისებრ ქალი არ მინახავს.”

69

უბიდაღმან ამოიღო, ბარამს მისცა მისი სახე,

ყმასა ჰკადრა: “ერთხელ ნახვით მისი სახე გამოვსახე,

და მოსრულვარ შენს წინაშე, ესე სახე შენცა ნახე,

აწღა ლხინზედ შემეცვალნეს, რაც რომ ჭირნი მოვინახე.”

70

“ჩინეთისა ხარაჯა არს, ქალის ფასი ართუ ძვირსა,

მე რომ ვნახე იგი პირ-მზე, მისთვის ფასად არ მიკვირსა;

შენ მოგხდების სიხარული, თუცა მისცემ დანაპირსა,

ვარდსა მოჰკრებ უეკლოსა, მასთან ნახავ ლხინსა ხშირსა.”

71

ბარამ ნახა, გაუკვირდა ქალის სახე შვენიერი;

“ამ სახისა ვის ასმია? თურმე მზეა ქვეყნიერი,

ან ქვეყანად ჩამოსული ანგელოზი ზეციერი,

მე არ ვგულობ, ქვეყნად იყოს ამ სახისა კაცი, ერი.”

72

ბარამ ბრძანა, მოიყვანეს მოყმე მისი თანშეზრდილი,

ჭკვიანი და გონიერი, თავმდაბალი, ენა-ტკბილი;

უბრძანა თუ: “ჩინეთს წადი, გამოართვი წლისა მალი,

სრულად მიეც დიდ-ვაჭარსა, მოიყვანე სწრაფად ქალი.”

73

ყმამან მადლი გარდიხადა, თავს შეიდვა ჩინეთს წასვლა,

ზოგჯერ წყნარად გაიარნა დიდნი გზანი, ხან წაქუსლა;

გავლო გზანი შორიელნი, მუნ, სად ხამდა მისგან მისვლა,

მუნ მივიდა, მეფეს წინა ესწრაფოდა დარბაზს შესვლა.

74

ყმა მივიდა, ეთაყვანა, მეფე დახვდა ერთობ ტკბილად,

რაც იცოდა ბარამისგან, მეფეს ჰკადრა ყველა წვრილად:

“ქალი უქეს დიდ-ვაჭრისა, ამას გკადრებ, თუცა წბილად,

უნდა მისცე წლისა მალი მისად ფასად, არ ნაკლულად.”

75

რა შეესმა ხელმწიფესა, გაადვილდა საქმე ძნელი;

ვაჭარს მისცა, — ჩინეთისა ხარაჯა და მოსცა ქალი;

თვით გაზითვა ხელმწიფემან, გაისტუმრა, ვითა შვილი,

მან აავსო საბოძვრითა მოციქული ენა-ტკბილი.

76

წამოვიდეს ჩქარა გზასა მუნ ქალ-ვაჟი მხიარულად,

მუნით იგი ტურფა მგზავრნი არსად იყვნეს ხან-დაზმულად;

მათ დალივნეს ჩინეთისა სამძღვარნი და გზანი სრულად,

მას დღეს ყმასა მთვარეს წინა მზე მიჰყვანდა უფლისწულად.

77

მათ გამოვლნეს ჩინეთისა შორნი გზანი ერთობ ჩქარად,

თვით ისპაჰანს მოახლოვდეს მოციქულნი სრულად ჯარად;

მუნ აცნობეს ბარამ გმირსა მოციქულთა მოსვლა წყნარად,

მოახსენეს: “მათ მოჰყავსო ტანი-ალვა მზისა დარად.”

78

რა შეიგნო მათი მოსვლა, მეფეს ერთობ გაეხარნეს,

ყმას შვენოდა კბილთა ღელვა, ღაწვნი ვარდსა დაედარნეს;

ხამს თუ მისსა ვერამჭვრეტსა მეფეს ლხინნი გაემწარნეს,

მას დღეს ორნი, მზე და მთვარე, ერთმანერთსა შეეყარნეს.

79

მიაგება ქალთა ჯარი, პირად მზე და ტანად ალვა;

საწოლს დაჯდა ბარამ გმირი, უცხოთაგან იყო ხალვა,

მოელოდა სატურფალსა, ვისგან ჰქონდა გულსა ალვა,

ვერ ძალ-ედვა უნახავად სიყვარულთა მისთა მალვა.

80

მოვიდა და გაანათლა მზემან იგი არე-მარე,

სახლსა შიგან მოეფინა შუქი მზისა, ვითა გარე;

ბარამ ნახა მომავალი იგი ტურფა, მზისა დარე,

აშვენებდეს სრა-საჯდომთა ერთად მსხდომნი მზე და მთვარე.

81

გულსა ნათლად სიხარული ჩაესახა ბარამ გმირსა;

თქვა თუ: “ღმერთო, შეწყალება შენგან ჩემი არ მიკვირსა,

ეგზომ შენსა წყალობასა ხორციელი თვით ვინ ღირსა?

ვერაოდეს ვერ გადვიხდი, რაც რომ კარგი შენგან მჭირსა.”

V

ბარამ ხელმწიფეს წინაშე მისვლა

დილარამ-ჩანგისა და მათი ერთად შეყრა.

82

გაანათლა იგი არე მზეებრ შუქთა მონაფენით,

დაატკბობდა იგი პირ-მზე მუნ მეჯლისსა ჩანგთა ჟღერით,

წლისა მკვდარი აღდგებოდა მის მზისავე ხმისა სმენით;

მას ღამესა მათი ლხინი ვით იქების კაცთა ენით?

83

გული მისცა საყვარელსა, თუცა სრულად არ ეყმობის,

გაუერთა გული მზესა,მათ გაყრაცა ვით ეტყობის?

“ამო არის ლხინი, ოდეს გული გულსა გაეწყობის;”

მათ ორთავე ერთად მჭვრეტსა ჭირი ყველა დაეთმობის.

84

ყმასა სწადდა მასთან ჯდომა, თუცა ქალმან არა ჰკადრა,

თქვა თუ: “მზესთან მთვარე მცხრალი იქნებისმცა არა სადრა;

შორით მჭვრეტსა მზის შუქითა მთვარეს პირი მოებადრა,

ყორანთაგან თეთრთა ქორთა უმსგავსოა თავისა დრა.”

85

პირველ მართებს, რომე ვიდგე სამსახურად მეფეს წინა,

ვით წესია საყიანთა, ხელთა მქონდეს ბროლის მინა,

ჩანგს უკრევდე, მით ვალხენდე მეფეს, ოდეს მოეწყინა,

ხამს თუ ყმასა პატრონისთვის ყოვლი ჭირი მოეთმინა.”

86

ბარამს ღმერთმან აღუსრულა საწადელი, რაც ეთხოვნა;

თქვა: “კაცთაგან ვერვის ძალ-უც ჩემგან კიდე მზისა შოვნა;

მზეო, შენსა ვერამჭვრეტსა, მე მმართებდა ველთა ყოვნა,

აწ მე, შენთან ლხინთა მზმელსა, არა მმართებს ჭირთა ხსოვნა.”

87

კვლაცა ბრძანა: “სჯობს ათასჯერ, რაც რომ ქება გამეგონა;”

დაწვნეს ერთად, მოისვენეს, მეფე ქალსა დაემონა;

ქალი დახვდა ხელმწიფესა გაუშლელი ვარდის კონა,

ყოვლად-ფერად მოსაწონმან თავი მითცა მოაწონა.

88

გული მისცა გულისათვის საყვარელსა, ამო სული,

აწღა მიხვდა ბარამ მეფე, რისაც იყო მონატრული;

თუცა იყო ბარამ მეფე ალვა, ედემს დანერგული,

მთვარე ქალსა ვერ ედრების, ქვეყნად მზეა ამოსული.

89

ერთსა სწორსა ვერვინ ნახა მეფე გარეთ გამოსრული,

დღივ და ღამე მოემატა ბარამს მისი სიყვარული;

ლხინობდეს და ნადიმობდეს მზე და მეფე ჯავარ-სრული,

არ სწუნობდეს ერთმანეთსა ყმა და ქალი მხიარული.

90

ბარამ მეფე წამ ერთ, თუ სთქვა, უმისობას ვერ გასძლებდა,

სრას იყვის თუ ნადირობდის, ქალსა მასთან იახლებდა.

ქალი ჰკრევდის ტკბილად ჩანგსა, ლხინობდის და ნადიმობდა,

ენატრისმცა მათი ხლება, მათსა ლხინსა ვინცა სცნობდა.

91

ერთს წელს იყვნეს ასრე, რომე მოგახსენე, მხიარულნი;

ვის ასმია მათებრ კაცნი ერთმანერთის მოყვარულნი?

ვერ მოშორდის წამ ერთ მზესა, მისი იყო სული, გულნი,

ტრფიალობდეს ერთმანერთსა, მუნ არ იყვნეს გულ-ნაკლულნი.

VI

ბარამ ხელმწიფის სანადიროდ წასვლა, დილარამ-ჩანგის

გვერდსა ხლება და გაწყრომა მისი ბარამისაგან.

92

დღე ერთ ბარამ ნადირობდა, ზედ წაადგა დიდსა გორსა,

შორს კანჯარნი დაინახნა, რომ ეძინნეს, ერთად ორსა;

ქალს უბრძანა: “რას ალაგს ვჰკრა? ჰხედავ თუცა ერთობ შორსა;”

ქალმან ჰკადრა: “ისპად გაქებ, რომ მიუბა ყური ყურსა.”

93

ყმამ ესროლა, ყური ყურსა მიუბა და არც ასცილდა,

მეორეს ჰკრა სასისხარსა, დაეცა და სისხლი მილდა;

ქალმან ჰკადრა: “ბევრის ქმნითა ყოვლი საქმე გაადვილდა;”

ქალმან ლაღმან უკადრისი ჰკადრა, მეფე უკუწბილდა.

94

ქალმან სიტყა წაიცდინა უგუნურმან დიაცურად;

რა შეესმა ბარამ მეფეს, გაგულისდა ხელმწიფურად,

მას სიკვდილი გაუბედა, სისხლის დაღვრა მესისხლურად,

თვით არ მოკლა, ჩამოაგდო, სცა, გახადა უცნებურად.

95

მან უბრძანა ყმასა ვისმე: “ეს დიაცი გამაცალე,

ტკბილნი მისნი სიცოცხლენი სიკვდილს ზედა შეუცვალე,

მინდორს მხეცთა შესაჭმელად გააგდე და მოდი მალე,

ნუ იყოვნი ხანსა რასმე, წაიყვანე, წადი, გვალე!”

96

მას მტირალსა, ცრემლიანსა, ვერ ნახევდა ავი თვალი,

ყმამან ფიცხლად წაიყვანა მუნ მტირალი პირ-მზე ქალი;

ქალმან უძღვნა ყელსაბამი, ქვეყნის ფასი, ათი ლალი,

ჰკადრა: “ღმერთმან კვლა შემოგზღოს, თუცა დამდვა შენ მე ვალი.”

97

კვლა ეუბნების იგი მზე ყმას თვალთათ ცრემლთა მდინარე:

“ვიცი ვერ დამთმობს იგი ყმა ვერ ცხადად, ვერცა მძინარე;

ინანის ჩემსა სიკვდილსა, მქმენ თვალთა მე უჩინარე,

ცნა თუ გწადს ამა საქმისა, ხვალ მიდი მეფეს წინარე.”

98

“თუცა გკითხოს, ჰკადრე ვითა: “გამთავე ვარ ბრძანებისა;”

თუ არ უმძიმს, მოდი, მომკალ, კვლა ათავე წესი ყმისა,

თუ შეატყო სიმძიმილი, ცნა, სოფელი სხვაფერ ზმისა,

დამდევ ვალი, ჩემგან ირგე, ვით წესია და-ძმობისა.”

99

ქალი ყმასა ეუბნების ნაზად სიტყვას შესაწყალსა;

ყმამან უთხრა: “თვით ვინ მოგკლავს? შენ მიენდევ ღვთისა ძალსა;”

ფიცით უთხარ: “არ მოგკლავო”, მით დაედვა გული ქალსა,

ნუგეშის სცემს იგი მოყმე ქალსა, გზაზედ მიმავალსა.

100

სარჰანგს ჰქონდა ტურფა ბაღი, ვით სამოთხე, სახლზედ შორი,

ბაღსა შუა კოშკი იდგა, სიმაღლითა ცათა სწორი;

მას ას-ფერხი კიბე ჰქონდა, ასავალი ორგნით ორი,

ჩნდის ქალაქი შიგან-გარე, მუნ ყოვლი მთა და გორი.

101

ყმამან ქალი მიიყვანა, თან აახლო დედა ქალსა,

შინათ ჰყვანდა ზვარა წლისა დედასა და მისსა რძალსა;

მას დილარამ აიყვანდის დღიურ ორჯელ ასავალსა,

შვიდს წელს იყო წესი მისი, აწ უყურე ღვთისა ძალსა!

102

ბარამ მეფე გულ-გამწყრალი დაბრუნდა და გულისობდა,

პირმოქუშვით მოვიდოდა, სხვას არასა არ უბნობდა;

ჰგმობდეს მისნი გვერთ-მხლებელნი, დიდებულნი, ვინცა ჰყმობდა,

მათ, რომელთა გაგეგონნეს, მუნ შორს მყოფთა, ისიც ჰგმობდა.

103

კვლა მივიდა ბარამ მეფე საწოლს, ნახა მისი ჩანგი,

მოაგონდა, თქვა: “დავკარგე იგი მზე და პირი მანგი,

ნუ თუ ჭკუა შემეცვალა, ანუ ვიყავ მეტად ბანგი?”

თავს, პირს იცა, დაილება, მუნვე გახდა, ვითა ზანგი.

104

მოაგონდის მასთან ლხინი, მუნ ლამოდა თვით შეცვლასა;

თქვა: “უმისოდ რას ხელსა ვჰხდი სიმდიდრესა ანუ სრასა?”

თავს ცემით და ღაწვთა გლეჯით კვლა მოსთქვემდა სხვადასხვასა,

მან სიცოცხლე გაიარმა, ცას აწვდენდა ვაგლახვასა.

105

მოსთქვემდა თუ: “აჰი, ჰაი, მზევ უშენოდ ნუ დავრჩები,

რას ხელსა ვჰხდი სიცოცხლესა, ამ სოფელსა რას ვეთნები?

არად მიღირს მე საწუთრო, ტახტ-გვირგვინსა გავეყრები,

ვით მაჯნუნი, ველთა ყოვნად წავალ, მხეთცა შევეყრები.”

106

თქვა: “მზეო, შენთა ვერ-მჭვრეტთა, ხამს, არა შერჩეს სულები,

შენთა სახმილთა ნადაღი გულსა მაჩნია სულები,

შენგან დაჭრილი ლახვრითა ვწევარ. მიგია სულები,

გულო, შეგიპყრა სევდამან, ნუ აეხსნები, სულ ები!”

107

თქვა თუ: “მზეო, მე უშენოდ არმად რამცა მიამოსა,

მე კვლა ვარდი არ მევარდოს და სუმბული არ მეთმოსა,

ცეცხლი, შენგან მოდებული, არაოდეს დამევსოსა,

შემომყაროს კაეშანი, გული სევდით ამევსოსა.”

108

ღაწვი-ვარდი, სათი-მინა შეეცვალნეს, ვით ზაფრანად,

ვარდსა ზედან მელნის ტბამან ღარი დაქნა მოსადენად,

რაც რომ ლხინი მასთან ნახა, აწ გარდექცა გულსა სენად,

გულს უკლევდა მისი სევდა, ვერ ძალ-ედვა მოსათმენად.

109

მოსთქვამდა: “მზე, უშენოდ მე რა ვქნა გულ-დადაგულმან?

შევსცვალე ლხინი ჭირზედან საწუთრო-გაარმებულმან;

მე შენი გაყრა, შორს ყოფნა ვით გავძლო, შენთან ხლებულმან,

აწ შენად ნაცვლად, ჰე მზეო, რა ვპოვე დღე-დაკლებულმან?”

110

თვით შეიცვალა ხელმწიფე, შეცვლილი ველად გავარდა,

გაჭრილი მუნვე მივიდა, სად მზემან მიწა დავარდა;

დიდხანს თავს იცა, დაცაბნდა, ვერ გულს-ხმასა ჩავარდა,

“შეიცვალაო ხელმწიფე,” თემზედ ამბავი დავარდა.

111

კვლა შეესმა თარა ბრძენსა, გახდა რეტად ჭკუა სრული,

სამდღე ძებნა, კვლაცა პოვა გლახ-ხელმწიფე დაკარგული;

მან იხილა, რომე ბარამ გდია სისხლით გაბასრული,

იგი მკვდარსა დაადარა, თუცა ედგა ოდნად სული.

112

რა ვაზირმან ისრე მყოფი ბარამ მეფე დაინახა,

თვით გარდახდა ცხენის ზურგით, თავს იცა და ივაგლახა,

ფერხთა მისთა მოეხვია, თავი მკვდარსა დაასახა,

მოიტირა ოდეს ცრემლით, კვლაცა სულთქმით ოხრა, ახა.

113

მოგროვდეს სრულად თავადნი, გარს-შემოადგეს მეფესა,

ტიროდეს ცხელის ცრემლითა, ღაწვთ სისხლი გარდიჩქეფესა:

კვლა დიდებულნი მუხლთ-მოყრით მეფეს აწვევდეს სეფესა,

იდუმალ, მტერთა ნამალად, შინათკენ გაუსწრაფესა.

114

შეკრბეს სრულად დიდებულნი, თავი ყმასა დაამონეს,

სწვართეს ბევრი პატრონ-ყმურად, თუცა ძლივღა გააგონეს;

როცა ჰკადრეს დიდებულთა, ყმას ვერარა შეასმინეს,

ძალ-უნებრივ მუაბითა, ვითა მკვდარი, წაასვენეს.

115

რას ვაგრძელებ? დიდებულთა მიიყვანეს ბარამ შინა,

ჰაქიმნი და დასტაქანნი მათ მოასხეს მეფეს წინა;

გაუძნელდა განკურნება, მათ წამლობა მოეწყინა,

თქვეს: “აქამდის ამ სევდამან სული რადმცა შეირჩინა?”

116

ერთ წელს იყო ისრე რეტად, რომე კაცსა ვერ იცნობდა,

მისი ცეცხლი მისსა მჭვრეტსა, ვითა ცვილსა, დაადნობდა;

მანი მუდმად გვერდს ეახლის, უცხოს რასმე უამბობდა;

მოჯობდა და კაცი იცნა, მაგრამ ტირილს ვერა სთმობდა.

117

ვაზირმან ჰკადრა: “მეფეო, რად მიჰყოლიხარ შენ ავსა,

რა მოეგვრების თვით მკვდარსა, ღვთისაგან განაწირავსა,

უღვთოდ თავისა სიკვდილი, ბრძანე, ვის გაუბედავსა,

რად არ უკვირდეს ხელობა, თვით შენი შენსა მხედავსა?”

118

“ხამს, ჭკვიანმან გონებანი ეშმა ბილწსა არ ადევნოს,

მას დასჯერდეს, რაცა ღმერთმან მისცეს, ნდომა არა დევნოს,

ჭკუას მიჰყვეს გონიერი, ბედს არ მიჰყვეს, არად ევნოს,

ჭკუას აქებს ყოვლი ბრძენი, ბედს არ აქებს, არ იდევნოს.”

119

“აწ იგი მოკვდა, ვერ ძალ-გვიც ჩვენ მისი აღადგინება,

მას ვერას ვარგებთ, ჩვენ ჩვენი თავს ცემა მოგვეწყინება;

ღვთის განგებასა, წერილსა, ჩვენგან არ შეეგინება,

კაცისა თავსა გარდაჰხდეს, რაც ღმერთმან მისთვის ინება.”

120

მეფემ უბრძანა ვაზირსა, თვით ბრძენსა ჭკუა-ქებულსა:

“მუქაფა ღმერთმან შემოგზღოს შენ, ჩემთვის თავ-წამებულსა,

სევდას მიახლებ საწყალსა, საწუთრო-გაარმებულსა,

რა ეწამლების თვით ხელსა, დამწვარსა, გულ-დადაგულსა?”

121

ვაზირმან ჰკადრა: “გეკრძალვი, მე რომე გკადრებ ამასა:

ჰყმობდეს ყოველნი მეფენი პატრონსა თქვენსა მამასა,

აწღა თქვენ გაძლევს ყოველი ხარაჯასა და დრამასა,

მათ აქნევ შენსა წადილსა, რა რომ გწადს ერთსა წამასა.”

122

“შვიდთა იყლიმთა მეფენი დღეს სრულად შენ გემონება,

მათ შენებრ ქვყნის-მპყრობელი მეფედ სხვა არ ეხსონება;

მათ ქალი ვსთხოვოთ შვიდთავე, ვიცი, მათ მოეწონება,

ვეჭვ, სიხარულსა მიეცნენ, თუმც ამბად გაეგონება.”

123

ჰკადრა: „არა ხამს აწ შენგან სევდისა გადიადება,

შეყრა მათ შვიდთა მნათობთა ღმერთს შენთვის მოეწადება,

შენი სიამე იქნების ჩვენთვის გულისა დადება,

კვლა აჭაბუკებს ნიადაგ კაცსა ლხინისა ქადება.”

124

კვლაცა უბრძანა მეფემან ვაზირსა ვალ-დადებულსა:

“აწ ჩემებრ მყოფსა გიგონებ შენ, ჩემთვის შეჭირვებულსა,

რაც ეწამლების, უწამლე ამ გულსა, ცეცხლ-მოდებულსა,

აწ ვაი მისსა გაყრილსა, აქამდის მასთან ხლებულსა.”

125

ვაზირმან ბრძანა, მოასხეს შვიდი ყმა ჭკუა-ქებული,

სიყმითგან პატივცემულნი, ხელმწიფეთ თანახლებულნი,

თვით გამოცდილნი, ნახულნი, დიდებულთანა ვლებულნი;

წიგნნი მისწერნა შვიდთავე მეფეთა, არ დაკლებულნი.

VII

ბარამ ხელმწიფისაგან შვიდთა იყლიმთა ხელმწიფეთ

წინაშე მოციქულთ გაგზავნა და ქალის თხოვნა.

126

რაცა ხამდა ბარამისგან, ხელმწიფეთა ქება ჰკადრა,

მათ შვიდთავე ქალი სთხოვა, სიძობასა შეეკადრა,

გაისტუმრნა მოციქულნი, დააბარნა არ ავად რა;

სწრაფად განვლნეს შორნი გზანი, ხან დაყვნეს მათ არსად რა.

127

შვიდთავე მეფეთ წინაშე მივიდნენ მოციქულები,

მათ ჰკადრეს დავედრებულნი, სიტყვანი ერთობ ტკბილები;

თვით გაეხარნეს მეფეთა ხელმწიფის შემოთვლილები,

კვლა სიხარულსა მიეცნეს ყმანი დიდნი და წვრილები.

128

კვლა მადრიელნი მეფეთა გამოისტურმეს სტუმარნი.

ხელმწიფეს უძღვნეს ურიცხვი, გონება-მიუწდომარნი

თვალ-მარგალიტნი, გოარი, ამბარი ასი სომარნი,

უცხო-ნაქსოვი მრავალი, კაცთაგან მიუხვდომარნი.

129

მათცა თვითო მოციქული თან აახლეს მოციქულთა,

ხელმწიფესა ქება ჰკადრეს მუნ მეფეთა ჭკუა-სრულთა;

“ბრძანებაა ხელმწიფისა, თვით ვაახლებთ ჩვენ ასულთა,

შარიერო, ვერ უარ-ჰყოფს ხორციელი თქვენგან თქმულთა.”

130

ერთობილნი მოციქულნი თვით მოვიდნენ მეფეს წინა,

კვლაცა ჰკადრეს, ხელმწიფესა მათი მოსვლა არ ეწყინა;

თვით სალხინოდ მოეკაზმა, ტახტზედ მზეებრ მოეფინა,

აწცა ლხინად გარდაექცა, რაც რომ ჭირნი მოეთმინა.

131

ბარამ დაჯდა ტახტსა ზედან, მოაწვივნა მოციქულნი,

მათ თავმდაბლად უსალმანეს, ბარამს ჰკადრეს ქება სრულნი,

რაცა ჰკადრეს, ხელმწიფესა მოეწონა მათგან თქმულნი,

შვიდ დღე-ღამე ლხინი ნახა, გაუმთელდა ძველნი წყლულნი.

132

რა სმა და ლხინი გათავდა და შეყრილობა ერისა,

უბრძანა მოსხმა ოსტატთა, ყმაწვილისა და ბერისა;

კვლა მათ უბრძანა, ააგეს შვიდი სრა შვიდის ფერისა,

შვიდგანვე ვარდი ყვაოდა მხატვართა დანაწერისა.

133

შვიდი სრა და შვიდი ბაღი შვიდთა ცათა იყო მსგავსი;

მანი იყო ზედამდგომი, მისებრ სხვანი იყვნეს ასი,

მათ ასაქმეს ოქრო-მყარი, თვალი ძვირად დანაფასი,

ხამს, თუ სცევდეს, ვით ედემსა, ანგელოზი ბევრ-ათასი.

134

მრავალგვარნი ხელოსანნი ხელოვნობდეს გონიერნი,

შვიდი სრა და შვიდი ბაღი ააშენეს შვენიერნი;

თუმც ეღირსის ნახვა მისი, მუნვე გაყმდის კაცნი ბერნი,

მსგავსი იყო სამოთხისა, ხელმწიფეთა შესაფერნი.

135

კვლა იქით შვიდთა მეფეთა გამოისტუმრეს ასულნი,

მათ სეფე-ქალნი აახლნეს, თვით კალმით გამოსახულნი,

თვალ-მარგალიტი ურიცხვი, კაცთაგან ძვირად ფასულნი,

მაყრად აახლნეს მდიდარნი, ჭკვიანნი, ბევრ-მონახულნი.

136

მათ არსად დაუგვიანდა მუნითგან წამომავალსა,

ხან-დაუზმელად ხუთს თვესა მივიდნენ წლისა სავალსა;

მათ მოელოდა ხელმწიფე, ვით მზესა ამომავალსა,

ამოა, კაცი ჭირთ ნაცვლად ელოდეს ლხინსა მრავალსა.

137

მათ ხელმწიფესა აახლნეს კაცნი ჭკუისა მცნობელნი,

დღივ და ღამ სწორად იარნეს, იყვნეს ძილისა მთმობელნი;

იქ ბარამ მეფე სმად იჯდა და მისნი რაზმთა მწყობელნი,

ხშირი სმა იყო ღვინისა, მივიდნენ მახარობელნი.

138

გამხიარულდა ხელმწიფე, რაც მას დღეს ტანსა ემოსნა,

ხელმწიფურისა კაბითა მახარობელნი შემოსნა;

თვით შაქრის პურსა აჭმევდა, მათ პირნი გაუგემოსნა,

ყოვლგნით გაგზავნა სპათათვის, ამბავი გაათემოსნა.

139

თარა ვაზირი ჭკვიანი, ლაშქრითა ბევრ-ათასითა

წინ მიაგება მათ მზეთა ოცჯერ ათასის კაცითა;

მას დღესა ყურნი დაყრუვდეს ქოსთა დაბდაბთ ტკაცითა,

სრულად ქვეყანა აივსო კაცით და თვით დიაცითა.

140

თვით აემზადა ხელმწიფე მათ მზეთა მისაგებელად,

კვლა მიაგება მშობელი მათ გულთა დასადებელად,

მას წაატანნა თავადთა ხათუნნი თანამხლებელად,

ათასი თავი თავადთა აახლო წინამვლებელად.

141

მასვე დღესა მიეგებნეს ხელმწიფე და მისი ჯარი,

წლის სავალსა გაისმოდა გულოვანთა ჯართა თქარი;

შავს ტაიჭსა ზედან მჯდომი, ბარამ ნახეს მზისა დარი,

თქვეს: “სულდგმული არნახულა ბარამისებრ კაცთა გვარი.”

142

მოეგებნეს კვლა მაყარნი, ხელმწიფესა თაყვანი სცეს,

“გვეღირსაო ხლება თქვენი,” შემომქმედსა მადლი მისცეს;

თქვეს: “უხარის ამ სოფელსა, ხელმწიფედ ჰყავს თვით მას ვისც ეს!”

ეუცხოვნეს ხელმწიფისა სიტურფე და ხელი ხელს სცეს.

143

შეეყარა მთვარე მზეთა, ლმობიერი, ერთობ წყნარი;

წინ მიუძღვის ბარამ გმირსა მუშათნი მრავალგვარი,

მეჩანგე და მედაფენი, მათ თან ახლდეს ერით ჯარი,

ზოგნი ჰკრევდეს მუყამასა და ზოგთა ჰკრეს არაზბარი.

144

მეფემან ბრძანა, მოჰფინეს შვიდი სრა ფარდაგებითა,

შვიდნივე მზეებრ მნათობნი მუნ დააყენეს ნებითა;

ბაღი, დაღჩა და სასახლე განათლდა მათი ხლებითა,

ია და ვარდი დაჩაგრეს, სუმბული, გიშრის თმებითა.

145

ყოვლგნით მოადგეს მჭვრეტელნი კაცთა და დედაკაცისა,

მათ შორს უვლიდეს სარჰანგნი, ხმა ისმის ჯორხთა ტკაცისა;

ბუკ-დაბდაბ-ქოსთა ხმისაგან, ვეჭვ, ზურგი ჩამოდრკა ცისა,

სრულად ქვეყანა, იშვებდეს ნაშობნი მუნ დიაცისა.

146

იხარებდეს და იშვებდეს ყოველნი მისნი მხედველნი,

მათ ტრფიალობდეს მეფისა გამზრდელნი, კვლა გამძიძველნი,

მას დღეს ყოველნი მგლოვარნი იყვნეს ლხინისა მბედველნი,

ხმას სცემს სალხინოდ მთა, ბორცვი, ხევნები, ბარნი, ტყე, ველნი...

XXIII

სარჰანგის სახლში ბარამ ხელმწიფეს წინაშე მისვლა

დილარამ-ჩანგისა და სპილოსა-ოდენის

ხარის მხრით აყვანა კოშკზედ.

1746

მივიდა, მისთა მნახველთა თქვეს თუ ალვაა მარები,

ბროლ-ვარდთა ბაღსა მელნისა გაუბეს ათქს გიშრის სარები;

სცვენ ყაღსა შავნი მონები, ჰინდოთა მოისარები,

ესვრის, გულსა ჰკრავს მჭვრეტელთა სისხლისა მუნა მშარები.

1747

ზე მოებრუნეს რიდითა ვისგან მზე საწუნელია,

გაღიმდა, მორცხვად შეეძრნეს ორგნით მოწნულნი გველია;

კბილნი ღიმილსა აშვენებს, ბაგე-ბალახშთა ქველია,

პირს მზისებრ შუქი ჰკრთებოდა, მცხინვარე სხივი ცხელია.

1748

დგას ნაზი ნაზად, გვერდსა უდგს სპლოსა მსგავსი ხარია,

ელის მეფისა ფარმანსა მუნ მზისა დასადარია;

სჭვრეტს განკვირვებით ხელმწიფე, სხვად არად მოუბნარია,

თქვა: “ვითა ვჰკადრო უგვანო სიტყვა, რა საუბარია?”

1749

მედგრად შეჰხდა, ვითა ლომი, ქვეშ შეუჯდა ქალი ხარსა,

არ დაჰრიდა სიმძიმესა, მსწრაფლ შეისვა იგი მხარსა:

მუნ კოშკისა ასავალსა შეჰხდა, ჰგავს არ დანაზარსა,

ქნა ჩამოსვლა მუნვე, სად სმა ჰქონდა ყმას და მისსა ჯარსა.

1750

მჭვრეტელთ ეოცნეს მის მზისა სიმხნე და ხელოვანება,

კაცსა ეგზომნი უვიცნი სიზმრადაც ვით ეზმანება?

შაბაშ, ტურფავე ნაქმარი მისი მას მიეგვანება,

ხამს, ვიქოთ მისთა მჭვრეტელთა სიმხნე მის მზისა, ჯანება!

1751

მეფემან ბრძანა: “მაუწყე, თქმადცა ეგზომცა ძნელია,

თუ რაზომნიცა ხანია ქალი ამ საქმის მქნელია?”

სუხლ-მოყრით ჰკადრა მეფესა მზემან: “შვიდნიღა წელია;

მცირე ხბო იყო, ოდითგან მით გავიმართე წელია;”

1752

“ხბოღა იყო ოდეს ჩვილი, დღე კოშკს ორჯერ ავიყვანდი,

ის მიმაჩნდა ჩემად ლხინად, არ თუ ჭირსა დავინანდი;

იზრდებოდა ხბო, ვით ხამდა, კვლა მე ძალით გმირსა ვჰგვანდი,

იგი მყვანდა გულს სალხენლად, ტვირთთა მზიდლად მე მას

ვჰყვანდი.”

1753

მეფემან ბრძანა: “ყოველი საქმე ქნით გაადვილდების,

ხან-გამოსვლითა საქმისა კაცსა ქვა გაუცვილდების;”

თქვა: “გამოცდილი ჟამ-პირველ ბოლოს არ უკუწბილდების,

იქს ვინცა რასმე კეთილსა, სწავლა მას არ ასცილდების.”

1754

მზემ აიხადა პირს ფეჩა, მუხლ-მოყრით ეუბნებისა:

“თუცა ნადირთ სრვა ქნითა და ნახვით არ ისწავლებისა,

სხვა საქმე ბევრის ქნით, ბრძანე, ადვილი ვით იქნებისა?

მან ქალმან შავმან რა გკადრა, დასთმე მიხდილი ცნებისა?”

1755

მეფემან ნახა პირი მზისა, რომე შუქი შეაყენა,

ფიცხლად ყელსა მოეხვია, დაბნდეს, ამად შექმნეს წყენა;

დიდხანს იყვნენ ფერ-მიხდილნი, მათ დაებნეს მკვდრისებრ ენა,

მათ ასხურნეს გულს სურნელნი, კვლა მოეცნეს თვალთა ჩენა.

1756

ჰკადრა: “მზეო, ჩემგან მკვდარსა ახლად გხედავ დანაბადსა,

აწ ანათლებ შუქით შენით გულსა შენგან დანაბადსა,

მსწრაფლად იხსნი გულსა კრულსა, ბადით შენით დანაბადსა,

მე უშენოდ რას ხელსა ვჰხდი ან ოხერსა და ნაბადსა?”

1757

ყელი ყელსა გარდააჭვდეს, თმა-გიშერი გარდაებნეს,

ვარდსა ლალი შენათხზებით ბროლ-ფიქალნი შეეწებნეს;

კვლა გააძეს გულით სევდა, ვაშად ლხინი მათ მოძებნეს,

მოექარვნეს კაეშანი, მოღმა ლხინი მოეგებნეს.

1758

ცანი განიხვნეს, მუნ ლხინთა მზემელთათვის წაღმა მბრუნავი,

მათ ვაშად ლხინი მოიმკეს, იყვნეს არ თურმე მჭმუნავი;

ჩანგს უკრავს მათად სალხინგდ ქალი არ დასამგუნავი,

ქალი ყმას უჩნა ლხინად და ქალს მეფე ღვთად საესავი.

1759

შვიდ-დღე სუფრა-აუღებლად სვეს, წართეს და ლხინი ნახეს,

ყმა ქალსა და ქალი ყმასა გულსა ხატად ჩაესახეს;

სარჰანგს სწყალობს, ვითა ძმასა, არ თუ პირი მოუმჭახეს,

მუქფად რეი შარიერმა მისცა, ხამს თუ არ იახეს.

1760

ყოს ღმერთმან ოდეს წყალობა კაცზედ მზებრ დაუფარავი,

ორსავე სოფელს თვინიერ მისცეს მეფობა არ ავი;

ხამს, ღმერთს მიენდოს ურიდლად, ვინ ღვთისა არს უწვალავი,

მიჰხვდეს გულისა წადილსა კაცი თავისა მკრძალავი.

1761

კვლა ბარამს ლხინთა მიზეზი მიჰხვდა ღვთივ ზეცით ზენანი,

მას გაუმთელდა გულისა წყლულება, სისხლთა დენანი;

მიჰბერნა ქარმან არავმან წყალობით ბუქნი ქვენანი,

მათთა ეგზომთა ლხინთ ზმასა ვით იტყვის ბრძენთა ენანი?

1762

დღე ერთ შვიდთაგან ერთი მზე დაჰხვდის, მუნ იყვნეს შვებულნი,

იყვის მუტრიბთა ჩანგთა ხმა, ქალნი მათ თანა ხლებულნი;

ღამემდის ჰქონდის ნიშატნი, სმა იყვის არ დაკლებულნი,

დილა გათენდის, კვლა სხვისა მზისასა იყვნეს ვლებულნი.

1763

ესრეთ ლხინით მოიარნის დაუკლებლად თვე და კვირა,

ლაშქართა და დიდებულთა მისი ხლება დაუძვირა;

მნახველთათვის იყო ლხინი, ვერ-მნახველთა გულსა ჰგმირა,

სხდეს ნადიმად ხმალ-შემოხსნით, მტერთა მკლავნი გაეგმირა.

1764

გაჰხდა ხმა ქვეყნად, მის ყმისა შვება-ლხინ-ნადიმ-გრძელობა,

არ უხვად ლართა გაცემა, ჯართ მდურავა, უნაღვლელობა;

არცაღა ბურთობს, არც მისებრ ეთქმის ნადირთა მკვლელობა,

ახლოს ეს ესმა მსმენელთა, შორს ითქვა მისი ხელობა.