ქართული საბავშვო მწერლობის ერთ–ერთი ფუძემდებელი შიო ილარიონის ძე მღვიმელი (ნამდვილი გვარი ქუჩუკაშვილი) დაიბადა 1866 წლის 12 თებერვალს, სოფ. ბრეთში (ახლანდელი ქარელის რაიონი). გორის სამოქალაქო სასწავლებლის დამთავრების (1887) შემდეგ თბილისში მუშობდა ჯერ „ქართველთა შორის წერა-კითხვის გამავრცელებელი საზოგადოების“ წიგნის მაღაზიის გამგედ, ხოლო 1909 წლიდან — ქართულ ჟურნალ-გაზეთბის რედაქციებში კორექტორად. მღვიმელის პირველი ლექსი „დილა“ 1885 წელს გაზეთ „დროებაში“ გამოქვეყნდა, პირველი საბავშვო ლექსები — 1887 წელს. 1891 წელს მისი ლექსები ცალკე გამოიცა პატარ-პატარა წიგნებად.
შიო მღვიმელი თანამშრომლობდა ჟურნალებში “ჯეჯილსა” და “ნაკადულში”, შემდეგ “პიონერსა” და “ოქტომბრელში”. მღვიმელის ლექსები “ია”, “ია და მზე”, “შოშია და ბავშვები”, “გაზაფხული”, “ყინვა და გულადი” და ბევრი სხვა მოზარდ თაობას ჰუმანიზმს, შრომისმოყვარეობასა და პატიოსნებას, პატრიოტიზმსა და სიკეთეს უნერგავდა, აგრეთვე გადმოკეთებული აქვს, ორიგინალიდან ზღაპრები (“რწყილი და ჭიანჭველა”, “ყვინჩილა და ფისო”, “ძუნწი” და სხვა). პოეტური ენის სისადავე, ხალხურ პოეზიასთან სიახლოვე მღვიმელს ერთი მხრით, აკაკი წერეთლის სკოლის პოეტებთან, მეორე მხრით კი ვაჟა ფშაველასთან ანათესავებდა. ახლო ურთიერთობა ჰქონდა ბევრ გამოჩენილ მწერალთან, განსაკუთრებით ვაჟა–ფშაველასთან.
1923 წელს შიო მღვიმელს მიენიჭა საქართველოს დამსახურებული მწერლის წოდება.
გარდაიცვალა 1933 წლის 29 დეკემბერს, თბილისში. დაკრძალულია დიდუბის პანთეონში. თბილისში არის შიო მღვიმელის ქუჩა. დაწესებულია შიო მღვიმელის პრემია.

წყარო: თბილისი. – ენციკლოპედია. – თბ.2002 წელი.

 
ლექსები

რთველი

ვედრება

სიმღერა მეომრისა

პაწია მერცხალი

კურდღლის ჩივილი

მერცხალი

ჩიტი მზეწვია

მკაში

შავი მელა

ოჯახის გამხარებელი

ზამთარი და ნიბლია

ჩემი დედოფალა

მუხა

გაზაფხული

ნატვრა

ია

ბიჭო ნუ იჭერ პეპელას

სალამი ყვავილებს

ნაბია და წკიპა

გაზაფხულდა

ობოლი

ოქროს თავთავი

სადაც ვშობილვარ, გავზდილვარ და მისროლია ისარი,

სად მამა-პაპა მეგულვის, იმათი კუბოს ფიცარი,

სადაც სიყრმითვე ვჩვეულვარ, — ჩემი სამშობლო ის არი.

არ გავცვლი სალსა კლდეებსა უკვდავებისა ხეზედა,

არ გავცვლი მე ჩემს სამშობლოს სხვა ქვეყნის სამოთხეზედა!..

მე მირჩევნია შავი კლდე. თოვლიან-ყინულიანი,

ორბი რომ ბუდობს, ჩანჩქარით გადმოჰქუხს ბროლი წყლიანი.

ჯიხვი და არჩვი მეყოფა, ხორცი აქვს მარილიანი...

არ გავცვლი სალსა კლდეებსა უკვდავებისა ხეზედა,

არ გავცვლი მე ჩემს სამშობლოს სხვა ქვეყნის სამოთხეზედა!..

ბარად რომ ვიყო ლაღადა, სული მთისკენვე იხარის.

სალი კლდე ანდამატივით გულს სულ იქითკენ იხარის,

იქ მიჯობს შავი სიკვდილი, ბარში სიცოცხლეც იმწარის!..

არ გავცვლი სალსა კლდეებსა უკვდავებისა ხეზედა,

არ გავცვლი მე ჩემს სამშობლოს სხვა ქვეყნის სამოთხეზედა!..

ბარად რომ მომცე დიდება, ქონება უთვალავია,

სასახლე ოქროს ტახტითა, ჯარი და ზღვაზე ნავია,

არა ვინდომო ეგენი, არ მოკვდეს ჩემი თავია...

არ გავცვლი სალსა კლდეებსა უკვდავებისა ხეზედა,

არ გავცვლი მე ჩემს სამშობლოს სხვა ქვეყნის სამოთხეზედა!..

სამშობლო, დედის ძუძუი, არ გაიცვლების სხვაზედა,

ორივ ტკბილია, ძმობილო, მირჩევნის ორსავ თვალზედა,

როგორც უფალი, სამშობლოც ერთია ქვეყანაზედა...

არ გავცვლი სალსა კლდეებსა უკვდავებისა ხეზედა,

არ გავცვლი მე ჩემს სამშობლოს სხვა ქვეყნის სამოთხეზედა!..


1881 წ.

ცხორი ავდენე შირაქით

თრიალეთისა მთაზედა,

მეც მოქანცული, მოღლილი,

ჩამოვჯე ჩემდა ქვაზედა,

თვალ გადავავლე მინდვრებსა,

თვალ არ გადასწვდა განზედა,

ტურფად სჩანს აქით მთა-ველი

უკეთ სხვა ქვეყანაზედა...

გალაღდა გული, გალაღდა,

ჩოლი ბარისგან სნეული,

აქებდნენ თრიალეთის მთას,

კარგი ყოფილა, წყეული,

აქ მწვანედ ღელავს ბალახი,

ჰჭრელავს ყვავილი რჩეული,

ხმაც ისმის ხარი-ირმისა,

გაჰყვირის გადარეული!..

ცოტათ მცხა, მაგრამ ნიავი

მეხვევა, მკოცნის გულშია,

ბროლივით წყარო წყურვილს ჰკლავს,

მზეს ჰფერავს ნაკადულშია,

ცხორი მაძღარი დაყრილა,

იცოხნის, პაწა რულშია,

ნავარდობს ბიჭა-ბატკანი...

მიყვარს, ჩავისომ სულშია!..

აღარ მწადს, აღარ, შირაქი,

არ მიყვარს მე იქ ტრიალი,

მინდვრები იქაც ბევრია,

მაგრამ ჩოლია ტიალი,

ბალახს ხან თოვლი წასთელავს,

ხან ზედ ცეცხლს გააქვს პრიალი.

მაშინ უყურე მწყემსის ჭირს,

ცხვარმა რომ შექმნას ზრიალი!..

არ მინდ შირაქის შავი ხე,

ქარქვეტა, ბროწეულია,

წიწმატ-ბოლოკი, კაპარი,

თუთუბო მოწეულია,

გინდ მომცე ხირიმის თოფი,

ქამარზე მოწეულია,

თუ ჩემზედ ბედი მუშაობს,

ყისმათი მოწეულია...

რა მმართებს იორ-ალაზნის!

მათ ჩემი ცოდვა ჰკიდია:

ჩემი ბატკნები რამდენჯერ

მტკვრისათვის ჩაუზიდია;

ვერსად გაუხვალ იმ ოხრებს,

არსად არ უჩანთ ხიდია;

არც მეზობლები უვარგან, —

ბევრი ქურდი და ფლიდია!..

ჭირიმე თრიალეთისა,

ეს არის ჩემი სულია,

კალმახი იცის ოქროსი,

დაწინწკლულ-დაჩითულია,

ყველს მაძლევს, მატყლსა საჩოხეს,

რად მეჭირვების ფულია?..

მე უფულოდაც დღე და ღამ

მიმღერის ლაღი გულია!..


1886 წ.